Dylanwad (negyddol?) Martin Lloyd-Jones

I rywun fel fi sydd wedi fy magu yn y traddodiad efengylaidd does ond un Doctor sef Dr. Martin Lloyd-Jones. Ef oedd yr arwr mawr ac ef oedd y Moses a arweiniodd ei bobl drwy ddegawdau anodd ac unig yr Ugeinfed Ganrif. Fe, maen debyg, oedd y Piwritan olaf. Roedd ei ddylanwad ar y byd ceidwadol efengylaidd bron a bod yn absoliwt ac fe ddaeth y cyfan i ben yn 1966 pan alwodd ar bobl efengylaidd i 'ddod i benderfyniad' – y 'call to decision enwog' – a gwneud y safiad a gadael yr hen gyfundrefnau crefyddol a sefydlu eglwysi newydd diwygiedig. Er i lawer ei ddilyn gan gynnwys rhai Cymry Cymraeg a aeth ymlaen i sefydlu eglwysi newydd yn Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Caerfyrddin, Llangefni, Bae Colwyn, Waunfawr a Talsarnau, fe wnaeth llawer wrthod a hynny ar egwyddor. Yr enwocaf mwy na thebyg o bobl wrthododd ddilyn MLl-J oedd John Stott yr arweinydd efengylaidd mwyaf blaenllaw o fewn yr Anglicaniaid. Ar y noson lle galwodd MLl-J ar bobl efengylaidd i ddod i benderfyniad Stott oedd yn llywyddu – ar ôl i anerchiad MLl-J ddod i ben yn hytrach na chau y cyfarfod gyda gair o weddi fe aeth Stott ati i amlinellu ei wrthwynebiad pendant i'r safbwynt yr oedd MLl-J newydd ei amlinellu a dyna gychwyn rhwyg rhwng pobl efengylaidd sy'n parhau heddiw.



Yn anorfod pan fo rhwyg yn digwydd mae'r ddwy garfan yn pwyso ac yn edrych tuag at eu harweinydd am ysbrydoliaeth ac am arweiniad a chyngor ar bron a bod popeth a dyna, yn fy nhyb i, sydd i gyfri am ddylanwad rhyfedd, anghyffredin ac absoliwt MLl-J ar y byd efengylaidd ceidwadol. Fy niddordeb arbennig i yn MLl-J yw ei gyferbynnu gyda'r cawr arall o Gymro efengylaidd gydol yr Ugeinfed Ganrif sef R. Tudur Jones, gŵr sy'n destun i fy noethuriaeth. Y gwahaniaeth sylfaenol ac amlwg rhwng MLl-J ac RTJ yw eu ymwneud a'r sffêr gyhoeddus - ar un llaw roedd RTJ yn pledio achos Cymdeithas yr Iaith ac yn Is-Lywydd ar Blaid Cymru tra oedd MLl-J, ar y llaw arall, i bob pwrpas yn bietydd. Ac rydw i yn cytuno gyda Bobi Jones fod pietistiaeth yn ddim byd llai na heresi.

Ond a oedd MLl-J wir yn bietydd? Mi fyddai ei ddilynwyr ffyddlon yn gwadu fod eu dyn mawr nhw yn bietydd gan ddadlau mae'r oll oedd yn dweud oedd na ddylai'r gweinidog a'r offeiriad, oherwydd y fuchedd neilltuedig, ymhél a gwleidyddiaeth ond fod lle i'r Cristion ymhél. Tan neithiwr roeddwn ni'n ddigon bodlon gyda'r dehongliad yna, fodd bynnag wrth bori trwy'r cofiant i MLl-J gan Ian Murray (sydd, yn fy marn i, yn ymylu ar fod môr an-wrthrychol a chofiant enwog E. Pan Jones i Michael D. Jones!) neithiwr fe ddois ar draw tystiolaeth fod safbwynt MLl-J tuag at ddiwinyddiaeth gyhoeddus yn fwy gwahanol i safbwynt RTJ nag oeddwn ni wedi dychmygu/sylwi yn wreiddiol. Nid gwahaniaeth bach neu wahaniaeth pwyslais sydd rhwng safbwyntiau'r ddau yn fy nhyb i, maen wahaniaeth llawer mwy sylfaenol.

Yn 1980, ar ddiwedd gweinidogaeth MLl-J, pan holwyd iddo gan ohebydd i Christianity Today y cwestiwn 'what do you think Christianity ought to say to the economic situation today?' roedd ei ateb fel a ganlyn:

"I think the great message we must preach is God's judgment on men and on the world... The main function of politics, culture, and all these things is to restrain evil. They can never do an ultimately positive work."

Mae'r pwyslais yn y dyfyniad yn gwbl eglur, mewn cyd destun negyddol ac i negyddu pechod y mae MLl-J yn edrych ar bethau'r sffêr gyhoeddus ac nid mewn cyd destun cadarnhaol i foli a mawrygu'r Duw byw. Ag ystyried dylanwad bron a bod absoliwt MLl-J, oliaf tan yn ddiweddar iawn, ar yr eglwysi efengylaidd ceidwadol (sy'n cynnwys y rhai Cymraeg a nodwyd uchod) does dim syndod mod i wedi fy magu mewn hinsawdd Gristnogol oedd, ar y cyfan, yn bietistaidd ag eithrio lleisiau proffwydol, ac mewn gwirionedd unig, gwyr fel Bobi Jones ac R. Geraint Gruffydd.

Sion Ifan

Roedd hwn yn ŵr ifanc arbennig iawn. Rydym ni Gristnogion yn rai gwaeth na neb am gecru a gweld bai a gwendidau yn ein gilydd ond gallaf ddweud ar fy nghalon na chlywais neb erioed yn taro cwyn nac yn gweld unrhyw fai yn Sion. Prin iawn yw'r bobol hynny. Roedd yn ymgorfforiad o'r dadeni Cristnogol sydd wedi cerdded dros Gymru yn y blynyddoedd diwethaf, roedd yn Annibynnwr o ran traddodiad, yn gweithio i'r Presbyteriaid ond yn efengylaidd ei sêl wrth sôn am Iesu. Mewn gair, Crist oedd yn bwysig nid crefydd.

Hawdd yw diystyru a labelu'r gwaith yr oedd Sion a Choleg y Bala yn ei gylch fel “gwaith plant a ieuenctid” ond os arhoswn am funud fe ddaw'n berffaith glir fod hwn yn waith pwysig, onid y genhadaeth bwysicaf a mwyaf sy'n digwydd yng Nghymru heddiw. Pa genhadaeth arall yn y Gymru Gymraeg all ddweud eu bod nhw wedi derbyn cannoedd, ie cannoedd, trwy eu drysau yn y flwyddyn diwethaf i glywed am y Gwaredwr? Roedd Sion yn gennad ar bennaf dîm cenhadu Cymru a dyna sy'n gwneud y golled hon yn golled genedlaethol yn ogystal ag un bersonol i'w rieni, ei chwaer a'i gyfeillion.

Ar ôl astudio yn Ysgol Dyffryn Teifi ac yna ym Mhrifysgol Bangor yr aeth Sion i weithio i Goleg y Bala, bu yno ers 2002. Roedd ei gyd-weithwyr yn dweud wrtha i ei fod e'n rhoi ei holl egni i mewn i'w waith ac eu bod nhw yn gorfod erfyn arno ac ei berswadio i gymryd gwyliau – mae hynny yn dweud y cyfan am Sion a'i ymrwymiad a'i gariad at ei waith.

Maen nhw'n dweud fod y llwynog yn dod gyda'r nos heb i neb ei ddisgwyl. Ac yntau yn marw mewn damwain anesboniadwy o drist ac yntau ond yn saith ar hugain mlwydd oed rydym ni'n gwybod yn iawn pa mor gyfrwys yw'r llwynog yn mynd a Sion cyn ei amser. Ond mae yna obaith a chysur ac o adnabod Sion a chlywed ei sêl dros ei Warder dyna fyddai ei ddymuniad ef i'r rhai mae wedi ei adael ar ôl gofio. Mae'r gobaith yn glir yn y pennillion yma, rhai a gannwyd ochr yn ochr a Sion droeon yn y Bala:

Yng nghroth y bedd claddwyd y Gwir,
Goleuni’r Byd mewn beddrod ddu;
Ffrwydrodd o’r bedd, daeth gwawrddydd clir
Ar atgyfodiad Iesu cry.
A’i Goncwest Ef yw nghoncwest i,
Rwy’n eiddo’i Grist, mae’n eiddo i mi;
Nid oes gan angau golyn mwy,
Fe’m prynwyd trwy ei werthfawr waed!

Nid ofnaf fyw na marw mwy
Crist dorrodd afael angau tlawd,
Rhwng fy nghenhedliad hyd fy medd
Iesu yw Arglwydd fy holl rawd.
Er cryfder Uffern, cynllwyn dyn,
Rwy’n gadarn ynddo Ef ei Hun;
Bob dydd o’m hoes, hyd nes y daw
Safaf am byth trwy allu Crist.

Mae'r golled yn affwysol yn enwedig i'w deulu ond y gobaith wrth i'r Cristion wynebu'r daith olaf yw mai'r Tad sydd wrth y llyw. Diolch i Dduw am Sion, ei gymeriad a'i waith.