R. Tudur Jones yn trafod economeg

Y pwynt cyntaf a dylid ei nodi yw fod yna ddiffyg trafod materion economaidd, diwydiant ac amaeth – pynciau pragmataidd os y mynnwch – yn ysgrifau golygydd y Welsh Nation yn y 1950au a'r Ddraig Goch yn yr 1960au. Fodd bynnag credaf y gellid gwneud ambell sylwad er ei bod yn seiliedig ar glwstwr bychan yn unig o'r ysgrifau yn y Nation a'r Ddraig. Mae R. Tudur Jones, er enghriafft, yn rhoi sylw i dwristiaeth yng Nghymru yn rhifyn Mai o'r Nation 1953: 'A Wales which is merely a fifth-rate England,' meddai, 'is of no interest to anyone. Once we are able to put our life into some resemblance of order, we shall indeed have something to show to our guests...Welsh tourism ought to make capital out of the very simple fact that Wales is a foreign country not only to Italians and New Yorkers, but also to Englishmen.'¹ Er nad yw'r ysgrif yma yn trafod pwnc twristiaeth yn ddofn ac yn ddifrifol mae o leiaf yn rhoi yr argraff i ni fod R. Tudur Jones yn ymwybodol y bod pynciau economaidd, fel y diwydiant twristiaeth, yn rhai sydd angen i'r Blaid ddelio a hwynt maes o law. Yn yr un modd yn ei ysgrif O! Bydded i'n cefn gwlad barhau! mae R. Tudur Jones yn adrodd fod amaethyddiaeth yn bwysig i Gymru ac y bydd ffermydd bychain yn chwarae rôl bwysig yn y Gymru annibynnol: '...[mae] polisïau amaethyddol y Deyrnas,' meddai, 'yn cael eu paratoi heb unrhyw ystyriaeth arbennig i batrwm ffarmio yng Nghymru... cred [Y Blaid] fod amaethyddiaeth iach yn un o hanfodion bywyd gwareiddiedig mewn unrhyw wlad.'² Fel ag yng nghyd destun twristiaeth ni cheir yr argraff fod R. Tudur Jones yn arbenigwr nac yn deall problemau a materion y sector amaeth - fodd bynnag maen dangos ei fod yn ymwybodol fod yn rhaid i'r Blaid o leiaf siarad am y pwnc hwn sy'n effeithio bywydau llawer o Gymry'n feunyddiol.

Fe gysylltir Plaid Cymru yn y cyfnod hwn gyda'r theori economaidd-wleidyddol trydedd ffordd. Nid rhyw gyfaddawd rhwng cyfalafiaeth ar un llaw a chomiwnyddiaeth ar y llall mo'r theori ond yn hytrach ail-feddwl yn llwyr am ateb a hynny thu allan y bocs. Yn rhifyn Awst 1953 o'r Nation ceir ysgrif unigryw gan R. Tudur Jones lle maen torchi ei lewys ac yn trafod economeg mewn manylder. Fe gyflwyna R. Tudur Jones critique manwl o broses gynhyrchu ddiwydiannol fodern. Mae ei critique yn un neo-Farcsaidd sy'n canolbwyntio a'r ymneilltuad gweithiwr o'i gynnyrch. Fe ddadleua mae cam i'r cyfeiriad cywir yw i'r gweithwyr gael perchnogaeth dros y ffatrïoedd maen nhw'n gweithio ynddynt drwy gyd-weithredaeth.

"There has been much talk amongst us in years gone by about de-industrialization. A vague term... The fact of the matter is that wiping out our industry is impossible, and savors of Utopian irresponsibility. If our people want to maintain the standard of living to which they have been accustomed, then the wealth to maintain it must be created...They must, at least, be given the pleasure of being responsible for the factories they operate...The first step towards humanizing, what is, perhaps, in the ultimate issue incapable of being humanized, is to put responsibility upon those why suffer most de-humanization. In a word, co-operation."³

Yr hyn a gyflwynir gan R. Tudur Jones fan yma yw'r theori drydedd ffordd o gydweithrediad sy'n gochel rhag cyfalafiaeth a'r un llaw ond yn cadw rhag gwladoli ar y llaw arall er mwyn i'r gweithiwr gael teimlad o berthyn a pherchnogaeth i'w waith. Ddwy flynedd yn ddiweddarach mae R. Tudur Jones yn ategu'r gred yma eto yn y Nation: '[Plaid Cymru objects] all forms of totalitarianism whether of the Left or of the Right,' meddai, 'It will have no truck with Capitalism, whether in its old form of individualism run riot, or in its new form of State monopoly. The workers must be given the right to own their factories and mean of employment.'⁴

Yr unig fath arall o drafod economeg a geir gan R. Tudur Jones yn yr ysgrifau yw cyfeiriadaeth fan hyn fan draw tuag at broblemau diweithdra gyda'i sgil effaith o ddiboblogi ac all-lifiad o weithwyr i Loegr. Maen amlwg yn yr ysgrifau mae nid economegydd yw R. Tudur Jones fodd bynnag yn rhinwedd ei rôl fel golygydd y Nation a'r Ddraig am un mlynedd ar hugain fe dorchodd ei lewys a rhoi cynnig arni os oedd angen.

Troednodiadau:
1. R. Tudur Jones: 'Stopping-Train to Afonwen' yn 'Welsh Nation', Mai 1953
2. R. Tudur Jones: 'O! Bydded i'n cefn gwlad barhau!' yn 'Ddraig Goch', Ebrill 1964
3. R. Tudur Jones: 'Wheels Within Wheels' yn 'Welsh Nation', Awst 1953
4. R. Tudur Jones: 'Vitriol' yn 'Welsh Nation', Tachwedd 1955

Dr. Tudur a'i gefnogaeth i CYIG

Dyma ypdet bach am y gwaith ymchwil. Heddiw fe ddes i derfyn pori drwy un mlynedd ar hugain o bapurau Plaid Cymru, yr un mlynedd ar hugain oedd ac R. Tudur Jones yn eu golygu – Y Welsh Nation rhwng 1952 a 1962 a'r Ddraig Goch rhwng 1963 a 1973. Roedd y swmp gwaith iddo yn rhyfeddol yn enwedig wrth gofio fod y Welsh Nation yn bapur wythnosol dan ei olygyddiaeth am gyfnod. Fe ddaeth sawl peth diddorol i'r wyneb ond un o'r pethau mwyaf diddorol erbyn y diwedd oedd cefnogaeth gadarn ac agored Dr. Tudur i Gymdeithas yr Iaith. Dyma ddywedodd am y Gymdeithas yn 1972:

“Llyfryn gyda'r pwysicaf a gyhoeddwyd eleni yw MANIFFESTO CYMDEITHAS YR IAITH GYMRAEG wedi'i lunio gan Cynog Dafis. Bydd croeso cynnes iawn iddo ymhlith cenedlaetholwyr Cymru a bydd ei ddarllen yn lles i bawb sydd am ddeall beth sy'n digwydd yng Nghymru'r dyddiau hyn... Y peth sy'n drawiadol am y llyfryn yw gwarineb sylfaenol ei agwedd at Gymru a'i phroblemau.”

Roedd cefnogaeth Dr. Tudur i'r Gymdeithas a'i resymeg craff dros y gefnogaeth honno yn glyfar ac yn ddwfn iawn ac mae'n rhaid fod ei resymu a'i ddadlau wedi ennill llawer o barchedigion eraill draw i gefnogi'r Gymdeithas. Dyma ei eiriau eto:

“O ddarllen y maniffesto hwn; daw mor eglur â'r dydd mor gyfoethog a dwfn yw'r cymhellion sy'n ysgogi gweithgarwch Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Nid pobl yn ceisio datgymalu cymdeithas yng Nghymru mohonynt, ond pobl sy'n ceisio'i hadfer. Nid dymchwelwyr cyfraith a threfn mohonynt, ond pobl sy'n eirias tros amgenach cyfiawnder na'r un a weinyddir trwy gyfrwng cyfraith a llysoedd Lloegr. Nid barbariaid newydd mohonynt, ond amddiffynwyr y traddodiad gwâr yn ein plith.”

Tybed a oes gwers gan Dr. Tudur yn y dyfyniad yna i rai sy'n gweithredu yn ddi-ofal, yn eu cwrw hyd yn oed, a heb gymryd cyfrifoldeb yn ddiweddar dros ei gweithredoedd? Dim ond holi ydw i...

Cam nesaf yr ymchwil a'r hyn fydd yn fy nghadw yn brysur bron a bod tan yr Hydref maen siŵr fydd dychwelyd i'r archifdy a gweithio trwy bapurau Dr. Tudur a manylder yn arbennig ei ohebiaeth yn ymwneud a Phlaid Cymru a drafftiau o ysgrifau ac anerchiadau gwleidyddol ganddo yn ogystal a rhai diwinyddol sy'n cyflwyno ei rationale dros ei ymwnelo gwleidyddol fel Cristion. Fe wnes i annerch yn gyhoeddus am y tro cyntaf am yr ymchwil ddydd Sadwrn, dim byd mawr, dim ond cyfarfod i ddysgwyr dan nawdd Eglwys Efengylaidd Aberystwyth, wedi dweud hynny mi roedd yr Athro R. M. Jones a'r Athro R. Geraint Gruffydd yn bresennol felly doedd dim modd siarad ar fy nghyfer! Mae'r frwydr ymchwil yn parhau!

Beth ddigwyddod i'r Memorial Hall?

Fe ddois ar draws rhywbeth tra diddorol yng nghasgliadau Dr. Tudur heddiw sef ffeil a ddynodwyd ar ei flaen "Memorial Hall Case – High Court." Gan nad oes cysylltiad i'r we yn archifdy Bangor ac ei bod hi yn bwrw cenllysg tu allan a finnau ddim am droedio draw i'r llyfyrgell i chwilota fe ddaeth y stori at ei gilydd yn ara deg wrth i mi weithio try'r dogfennau a'r llythyrau oedd yn y ffeil. Dyma'r stori.

Fe drodd 'The Union of Congregational Churches of England and Wales' i fod yn 'Congregational Church of England and Wales' yn 1967 oedd yn gam i ffwrdd o gynulleidfaoliaeth a cham tuag ag bresbyteriaeth. Y penllanw oedd i'r 'Presbyterian Church of England' a'r 'Congregational Church of England and Wales' uno yn 1972 a ffurfio'r 'United Reformed Church' (URC) a fyddai o hynny allan a threfniadaeth eglwysig bresbyteraidd. Gadawodd nifer o eglwysi cynulleidfaol yr 'Congregational Church of England and Wales' yn 1967 a mwy eto yn 1972 pan ffurfiwyd yr URC ac fe unwyd yr eglwysi yma gan ddau undeb oedd yn parhau i arddel gwerthoedd cynulleidfaol sef y 'Congregational Federation' a'r 'Evangelical fellowship of Congregational Churches' nid anhebyg, fe dybiaf, i'r Rebel Alliance yn Star Wars.

O 1972 ymlaen roedd y ddwy garfan, yr URC a'r cynulleifaolwyr “pur”, yn hawlio perchnogaeth o Memorial Hall, pencadlys a llyfrgell hanesyddol y cynulleidfaolwyr yn Llundain. Pan ddaeth y cyfan i'w fwcwl erbyn 1975 roedd gan Memorial Hall 17 o ymddiriedolwyr – 12 yn aelod o'r URC a 5 yn gynulleidfaolwyr "pur". Yn naturiol felly yr URC oedd a'r mwyafrif wrth hawlio perchogaeth a rheolaeth Memorial Hall. Ond roedd y cynulleidfaolwyr yn mynnu nad oedd hawl han y 12 oedd yn aelodau o'r URC fod yn ymddiriedolwyr bellach oherwydd nad oeddent yn gynulleidfaolwyr bellach ac yn hytrach yn aeodau o'r URC, eglwys oedd yn bresbyteraidd. Craidd dadl y cynulleidfaolwyr oedd fod cyfansoddiad Memorial Hall a luniwyd yn 1872 yn datgan fod rhaid i bob ymddiriedolwr ymddiswyddo pe peidia a bod yn gynulleidfaolwr. Fe aed a'r achos i'r uchel lys gyda, a dyma Obi One Konobi yn camu i'r llwyfan, R. Tudur Jones yn pwyso ar ddogfennau hanesyddol a'i ddawn yn esbonio egwyddorion cynulleidfaoliaeth yn dadlau achos y cynulleidfaolwyr "pur".

Pwy oedd yn fuddugol pan aeth yr achos i'r uchel lys? Wn i ddim! Ni nodwyn hynny o gwbl yn y ffeil ac ar ol ychydig bach o gwglo methais a chanfod yr ateb. Unrhywun yn gwybod? Mae'r hen adeilad bellach wedi ei ddymchwel, mae'r wefan yma yn honni iddi gael ei dymchwel mor gynnar a 1969 ond ni allaf i gredu fod hynny yn gywir oherwydd ni oedd yr achos gerbron yr uchel lys tan 1975 a beth oedd diben mynd i'r gyfraith dros adeilad nad oedd yn bodoli? Maen bosib iddi gael ei dymchwel yn 1979 ac nid 1969 sy'n awgrymu i'r URC ennill yr achos. Dwi'n disgwyl mlaen i ddarganfod sut ddaeth y stori i ben.