Hynt a helynt darlithio yn Undeb yr Annibynwyr

Fuesi lawr yn Abertawe heddiw yn rhoi'r ddarlith hanes yn Undeb yr Annibynwyr. Fel un sydd wedi fy magu mewn eglwys annibynnol nad sy'n aelod o'r Undeb roedd hi'n agoriad llygad gweld yr Undeb ar waith, ond trafodaeth at rywbryd eto yw hynny! Y testun heddiw oedd, sypreis sypreis, R. Tudur Jones a Phlaid Cymru. Swmp y ddarlith oedd fy nhraethawd hir gradd, mae e ar gael i ddarllen YMA (PDF) i unrhyw un a diddordeb. Fe'm harweiniwyd gan yr Ysbryd Glan i ddefnyddio'r ddarlith i herio yn ogystal a chyflwyno'r hanes moel am Dr. Tudur. Dyma oedd fy sylwadau clo, maddeuwch y llaw fer:

Casgliadau a'r Her Heddiw

Lle mae hyn yn ein gadael ni heddiw yn 2008? Pa wersi y gellid ei dysgu o hanes a syniadaeth Dr. Tudur? Eleni rydym ni'n coffau deng mlynedd ers marwolaeth R. Tudur Jones. Llawer wedi newid yn y ddeng mlynedd diwethaf: datganoli wedi blodeuo, yn ystadegol mae'r iaith Gymraeg yn y broses o gael ei hadfer, Plaid Cymru mewn Llywodraeth ac un o gyn-fyfyrwyr Dr. Tudur ym Mala-Bangor yn Weinidog Iaith a Diwylliant! Ond: dirywiad yr Eglwysi yn gwaethygu, cymunedau Cymraeg dan warchau a “cenedlaetholwyr” mewn llywodraeth yn torri addewidion

Byddai'n anghyfrifol i mi roi geiriau yng ngheg y diweddar Dr. Tudur. Ond holwch chi eich hun beth fyddai Dr. Tudur yn ei ddweud am rîn Plaid Cymru heddiw? Beth fyddai Dr. Tudur yn ei ddweud am hygrededd Gweinidogion Plaid Cymru mewn llywodraeth heddiw? Fy marn bendant i yw y bod angen dylanwad Cristnogol cryf ar y mudiad cenedlaethol yng Nghymru o'r newydd heddiw fel ag yn nydd Dr. Tudur – mae dyletswydd arnom i fod yn lefain yn y blawd.

Dywedodd Dr. Tudur yn 1976:

“Yn y diwedd, ffydd sy'n rhyddhau egni ac yn tanio hunanaberth ac ymroddiad. Dyna pam mae'n ddyletswydd ar y rhai ohonom sy'n dwyn cyfrifoldeb uniongyrchol am yr eglwysi ac am addysg gweinidogion i roi sylw gwirioneddol ddifrifol i bopeth a all beri adnewyddiad yn yr eglwysi. Achubwyd ein cenedl o bosibilrwydd difodiant fwy na unwaith gan adnewyddiad Cristnogol mawr.”

Gan adael gwrthrychedd academaidd wrth y drws rhaid i mi nodi mod i'n cyd-weld yn llwyr a gweledigaeth Dr. Tudur ac mi gredaf mai dim ond adferiad ysbrydol all ddod ac integriti gwleidyddol a diwylliannol llawn yn ôl i Gymru. Rhyddid a Hunanlywodraeth yw'r asgwrn cefn a'r ffydd Gristnogol yw'r sbeinal cord - ni all un lwyddo yn ei waith o gynorthwyo Cymru i gerdded yn gefn syth heb y llall.

Rhyddid a Hunanlywodraeth yw'r asgwrn cefn a'r ffydd Gristnogol yw'r sbeinal cord

Fe ddoes ar draws llythyr difyr a phwerus tu hwnt heddiw yn yr archifau. Llythyr ydyw oddi wrth R. Tudur Jones at Gwynfor Evans. Mae yna dri peth ysgytwol sy'n sefyll allan i mi:

1. Yn gyntaf beirniadaeth RTJ o duedd y blaid tua diwedd yr wythdegau i goleddu "sosialaeth". Ddim bod RTJ yn wrth-sosialaidd ac yn Dori, ddim o gwbl, roedd RTJ yn hytrach yn credu mewn cydweithrediaeth, neu'r drydedd ffordd. Maen trafod hyn ym mharagraff cyntaf y llythyr.

2. Dibyniaeth a chred lwyr RTJ ym mhenarglwyddiaeth Crist cyn unrhywbeth arall, gweler hyn yn yr ail baragraff.

3. Cred ddiysgog RTJ fod tynged wleidyddol ac ysbrydol Cymru yn dod law yn llaw. Gwelir hyn yn y dair paragraff olaf.

4. Beirniadaeth gwbl ddi-flewyn-ar-dafod RTJ o'i enwad ef yr Annibynwyr oherwydd dylanwad (i.) traddodiaeth sy'n ymylu ar ofergoeliaeth (ii.) dylanwad sobor a negyddol Rhyddfrydwyr Diwinyddol fel Iorwerth Jones, Ysgrifennydd yr Undeb ar y pryd.

5. Ac yn dilyn pwynt 4 mae RTJ yn dangos ei gefnogaeth clir i sefydlu eglwysi newydd wedi eu diwygio a hynny yn ysbryd yr hyn maen esbonio yr yr ail baragraff am ddilyn ac ufuddhau i Iesu a neb arall.

Mae'r llythyr yma, i mi, yn ysgytwol bwerus ac yn agor cwr y llen i beth wmberth o drafod yn fy thesis. Fi sydd wedi ychwanegu y pwysleisiadau i dynnu sylw at gymalau oedd yn sefyll allan i mi:

Nid wyf wedi anghofio'r gwersi a ddysgwyd inni ym mlynyddoedd cynnar y Blaid am bwysigrwydd “cydweithrediad”. Er na wn fawr am economeg, bu'r rhan hon o'n hathrawiaeth yn ysbrydoliaeth arbennig i mi. Yr oedd yn dristwch darllen yn llyfr Pennar arnoch ei fod yn credu nad oedd fawr neb bellach yn coleddu'r athroniaeth hon. Os yw hyn yn wir, yr ydym wedi colli allwedd bwysig iawn i weithredu chwyldroadol. Cydweithrediad ein pobl yw'r union beth a allai ddymchwelyd y drefn bresennol a'i malltod.

....Lluniwch eich eglwys eich hunain. Ac os gwêl y llywodraeth ganolog yn dda gyhoeddi rhyfel arnoch – boed felly. Rhaid ufuddhau i Grist, Pen yr Eglwys, yn hytrach nag i unrhyw lywodraeth na brenhines. A dyna'r chwyldro creadigol ar sail cydweithrediad yn digwydd. Dyna wynebu'r gorthrwm mawr a fait accompli.'

....Ond yn y maes lle gorwedd fy ngwaith a'm gofal beunyddiol, yr wyf yn gweld rhyw lewyrch o oleuni. Yn un peth, yr wyf yn credu imi lwyddo ymhlith fy myfyrwyr fy hun – ac nid oes dim diolch i mi am hynny – i ddiogelu'r egwyddor fod dilyn Crist ac ymgeleddu a chyfoethogi bywyd Cymru'n cerdded law-yn-llaw. Mae gennym fwy o fyfyrwyr nag erioed o'r blaen yn astudio Diwinyddiaeth a'r Beibl ym Mangor. Mae tua 165 ohonynt yn dilyn ein cyrsiau. Ac yr oedd mwy na hanner y rhai a dderbyniwyd eleni o ysgolion Cymru. Fy hyder yw y bydd y rhain fel lefain yn y blawd.

....Ond mae'r rhagolwg yn yr eglwysi'n llai siriol. A dweud y gwir, mae eu cyflwr yn ddychrynllyd. Gyda'r anhawster mwyaf yr wyf yn gallu ymatal rhag ysgrifennu a siarad yn chwerw iawn am agwedd mwyafrif llethol aelodau honedig ein heglwysi. Yr oedd cyfarfod Cyngor yr Undeb ym Mhwllheli'n un digalon i'r eithaf. Ni ŵyr Iorwerth sut mae ymateb i'r egni rhagorol sy'n cynyddu ymhlith ein cenhedlaeth ifanc. Mae'n glynu'n dynn wrth ffurf ar Ryddfrydiaeth Ddiwinyddol sydd bellach yn waeth nag amherthnasol – mae hi'n rhwystr positif i ddatblygiadau creadigol ac mae hi'n digalonni'r to ifanc newydd sy'n priodi sêl angerddol at y Ffydd Gristnogol â thystiolaeth hunanaberthol tros hawliau'r iaith a'r genedl. Mae'n ddrwg gennyf ddweud hyn. Ond dyna'r gwir. Ar yr egwyddor yr wyf wedi'i hamlinellu - “diwygio heb aros wrth neb” - gallaf weld eglwysi newydd yn codi yma ac acw am fod oerfelgarwch cynifer o arweinwyr ein henwad yn siomi'r to ifanc. Ac os digwydd hynny, fe gânt bob cefnogaeth gen i. Oherwydd, ar wahân i anffyddlondeb haerllug cynifer o aelodau'r eglwysi, y mae Cristnogaeth llawer o'r ffyddloniaid wedi mynd yn sobor o denau ac anodd ei gwahaniaethu hi oddi wrth hiwmanistiaeth.

Credaf fod y sylwadau hyn yn berthnasol i'r thema. Yn y diwedd, ffydd sy'n rhyddhau egni ac yn tanio hunanaberth ac ymroddiad. Dyna pam mae'n ddyletswydd ar y rhai ohonom sy'n dwyn cyfrifoldeb uniongyrchol am yr eglwysi ac am addysg gweinidogion i roi sylw gwirioneddol ddifrifol i bopeth a all beri adnewyddiad yn yr eglwysi. Achubwyd ein cenedl o bosibilrwydd difodiant fwy na unwaith gan adnewyddiad Cristnogol mawr. Credaf mai dyna'n gobaith ni'n awr.' (RTJ @ Gwynfor, 30.10.76 [Ffeil 74])

Roeddwn wedi dod i feddwl, fel Robert Pope i raddau, wrth weld datganoli yn datblygu, wrth weld yr iaith Gymraeg yn ennill rhai (rhai yn unig) brwydrau a'r gefnogaeth i Blaid Cymru yn codi ers 1997 fod thesis R. Tudur Jones yn Ffydd ac Argyfwng Cenedl (1981 a 1982) yn profi, i ryw raddau, yn anghywir. Ond dros y 12 mis diwethaf wrth weld cenedlaetholwyr yn torri addewid ar ôl addewid mewn pŵer rwy'n gweld o'r newydd fod thesis Ffydd ac Argyfwng Cenedl yn hollol gywir - dim ond adferiad ysbrydol all ddod ac integriti gwleidyddol a diwylliannol llawn yn ôl i Gymru.

Rhyddid a Hunanlywodraeth yw'r asgwrn cefn a'r ffydd Gristnogol yw'r sbeinal cord - ni all un lwyddo yn ei waith o gynorthwyo Cymru i gerdded yn gefn syth heb y llall.

COI 2008 - Cristnogaeth a Thechnoleg

Penwythnos yma mi fydda i yn mynychu Cynulliad Oedolion Ifanc (COI) yn Annibynwyr ar y thema: "Dewch i addoli, dathlu, mwynhau'r cymdeithasu, rhannu gwybodaeth a thrafod defnydd Cristnogol o'r dechnoleg newydd!" Oce nid thema oedd hwna, ond dyna oedd y tag line ar Facebook i'r digwyddiad. A dyma, yn fras, beth fydd rhaglen y penwythnos:

Nos Wener
7.00 Croeso, defosiwn (Rhodri, Hawys ac Andras a’r band!)

7.20 Torri’r Iâ (Hawys)

8.00 Blogio’n enw’r Iôr (Dafydd Tudur) (Wedi’i ddilyn â thrafodaeth/ cyfnod o weddio)

Dydd Sadwrn
10.00 Defosiwn ac Addoliad (Andras a'r Band)

10.30 Coffi

11.00 Beibl.net/Gobaith i Gymru (Arfon Jones) Trafodaeth

11.45 Tystiolaethau Digidol a'r Emerging Church (Rhys Llwyd) Trafodaeth i ddilyn

12.30 Cinio

2.00 Trafodaeth gyffredinol ar yr hyn y gellid ei wneud yn arwain i ddwy opsiwn o weithdy:
a) Edrych ar Dystiolaethau Digidol gyda Rhys Llwyd
b) Gwefannau yng nghaffi Fresh Ground wedi’i arwain gan Dafydd Tudur

3.30 Adrodd yn ôl/ trafodaeth ar beth i’w wneud nesa

4.00 Addoliad (Andras a'r Band) a chyfnod o weddi cyn ymadael

Fe wnai adael prif bwyntiau fy sgwrs i ar y blog yma yn fuan gobeithio i'r rhai na fydd wedi medru mynychu. Hefyd gobeithio bydd modd cael deunydd fideo i lawer o'r gweithgareddau a'i postio yma.

Mae croeso cynnes i bawb fynychu'r gynhadledd yma, yr Annibynwyr sy'n trefnu ond mae croeso i bawb ac mae, wrth gwrs, yn rhad ac am ddim.

Festri Seion, Stryd Y Popty, Aberystwyth Mehefin 13-14eg 2008-05-29

Llythyr i'r Pedair Tudalen

Mae'r Pedair Tudalen, sef pedair tudalen cyffredin y tri papur enwadol wythnosol wedi cyhoeddi llythyr o'm heiddo i wythnos yma. Gan y tybiaf mae bychan iawn yw nifer darllenwyr y blog sydd wedi tanysgrifio i'r Goleuad, Y Tyst neu Seren Cymru dyma gyhoeddi'r llythyr yma hefyd. Gosod her ac nid beirniadu oedd diben y llythyr ond rwy'n barod am "frosty responce" ys dywed y Sais:

Annwyl Olygydd,

Cynhyrfus yn wir oedd clywed yr Annibynwyr yn ddiweddar ar donfeddi'r BBC yn beirniadu Esgobaeth Tŷ Ddewi am ddiffyg dwyieithrwydd yn eu caffi a'u canolfan groeso newydd. Mwy cynhyrfus byth oedd clywed yr Annibynwyr eto fyth yn galw ar Eglwys Loegr i ymddiheuro am ferthyru John Penry, ein John Penry ni, nol yn 1593. O roi fy mhen ar y bloc maen debyg y buaswn yn cymryd ochr yr Annibynwyr yn y ddau achos yma ond y gwir plaen amdani yw fod ein pennau ni ddim ar y bloc. Mae diffyg dwyieithrwydd yn Nŷ Ddewi yn broblem maen siŵr ac dylai fe dylai Rowan Williams, maen debyg, gydnabod yn gyhoeddus fod yr hyn ddigwyddodd i John Penry yn enghraifft ddifrifol o gam weinyddu cyfiawnder. Ond gadewch i ni ddeall un peth: er cymaint yw ein edmygedd o wŷr arbennig fel John Penry a Thomas Charles bychan iawn iawn yw eu mawredd ochr yn ochr a fy arwr i, Iesu Grist. A dyma ddod at graidd fy nghonsyrn - er fod y ddau bwnc uchod a glywyd sôn amdanynt yn y cyfryngau yn ddiweddar yn bynciau pwysig i'w trafod yn eu lle; pam, o pam! na glywir mwy o sôn yn gyhoeddus mewn ffordd feiddgar bydd yn ennyn sylw'r cyfryngau am Iesu Grist, a'i groesholiad a'i atgyfodiad drosom ni? Mae'n drist o beth mae ymylol os nad anweledig yw unrhyw sôn am Iesu Grist pan fo'r Eglwys yn llwyddo i gael sylw yn y cyfryngau.

Nid pietydd sy'n siarad yma nac ychwaith un sy'n difrîo hanes, ddim o gwbl, ond maen rhaid i ni ddeall mae nid ymarferiad wedi ei ysgaru o weddill gwaith yr Eglwys yw gwleidydda, hanesydda a rhyddhau datganiadau fel y ddau uchod - mae'r cyfan yn rhan o'r genhadaeth fawr a meiddiwn ni anghofio beth yw diben a raison d'etre y genhadaeth honno. Diben y genhadaeth honno yw gogoneddu Duw a chyflwyno Iesu Grist y gwaredwr o'r newydd i'n cyd-Gymry heddiw. Mae galw ar Eglwys Loegr i gydnabod anfoesoldeb yr hyn a wnaed i John Penry yn iawn yn ei le ond o wrando ar y ddadl gyhoeddus methwyd a'm argyhoeddi o bwrpas ehangach y datganiad na chwaith deall lle yn union yr oedd y datganiad yn ffitio mewn yn y genhadaeth ehangach i sôn am Iesu Grist.

I mi nid achos o ddathlu oedd clywed fod y BBC wedi cymryd at y stori hon am John Penry ond yn hytrach mater o dristwch gan ei fod yn arwydd o'r amserau. Ni wnaeth neb fwy na'r diweddar Dr. Tudur Jones i'n dysgu am fywyd a gwaith John Penry ond difyr oedd dod ar draws dyfyniad ganddo yn ddiweddar pan ddywedodd nol yn 1973 “mai'r Ffydd Gristnogol sydd i gael y flaenoriaeth mewn capel - nid gweithgarwch diwylliannol, pa mor werthfawr bynnag y bo.” Onid yw'r sylw diweddar a gaed yn y cyfryngau wedi profi mae llais un yn gwaeddi yn yr anialwch oedd llais proffwydol Dr. Tudur? Mae ffasiwn ddatganiadau yn iawn yn eu lle ond mae yna rhywbeth mawr o'i le pan mai datganiadau o'r fath yw'r unig ddatganiadau sy'n dod allan o'r Eglwys i'r gymdeithas ehangach. Cydblethu'r cyfan yw'r gyfrinach er mwyn i ni, fel Nehemeia, ail godi'r muriau ysbrydol yn ogystal a'r diwylliannol-wleidyddol.

Cofion pur,

Rhys Llwyd

Efrydydd Ymchwil
Adran Ddiwinyddiaeth, Bangor

Dr. Tudur a'i gefnogaeth i CYIG

Dyma ypdet bach am y gwaith ymchwil. Heddiw fe ddes i derfyn pori drwy un mlynedd ar hugain o bapurau Plaid Cymru, yr un mlynedd ar hugain oedd ac R. Tudur Jones yn eu golygu – Y Welsh Nation rhwng 1952 a 1962 a'r Ddraig Goch rhwng 1963 a 1973. Roedd y swmp gwaith iddo yn rhyfeddol yn enwedig wrth gofio fod y Welsh Nation yn bapur wythnosol dan ei olygyddiaeth am gyfnod. Fe ddaeth sawl peth diddorol i'r wyneb ond un o'r pethau mwyaf diddorol erbyn y diwedd oedd cefnogaeth gadarn ac agored Dr. Tudur i Gymdeithas yr Iaith. Dyma ddywedodd am y Gymdeithas yn 1972:

“Llyfryn gyda'r pwysicaf a gyhoeddwyd eleni yw MANIFFESTO CYMDEITHAS YR IAITH GYMRAEG wedi'i lunio gan Cynog Dafis. Bydd croeso cynnes iawn iddo ymhlith cenedlaetholwyr Cymru a bydd ei ddarllen yn lles i bawb sydd am ddeall beth sy'n digwydd yng Nghymru'r dyddiau hyn... Y peth sy'n drawiadol am y llyfryn yw gwarineb sylfaenol ei agwedd at Gymru a'i phroblemau.”

Roedd cefnogaeth Dr. Tudur i'r Gymdeithas a'i resymeg craff dros y gefnogaeth honno yn glyfar ac yn ddwfn iawn ac mae'n rhaid fod ei resymu a'i ddadlau wedi ennill llawer o barchedigion eraill draw i gefnogi'r Gymdeithas. Dyma ei eiriau eto:

“O ddarllen y maniffesto hwn; daw mor eglur â'r dydd mor gyfoethog a dwfn yw'r cymhellion sy'n ysgogi gweithgarwch Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Nid pobl yn ceisio datgymalu cymdeithas yng Nghymru mohonynt, ond pobl sy'n ceisio'i hadfer. Nid dymchwelwyr cyfraith a threfn mohonynt, ond pobl sy'n eirias tros amgenach cyfiawnder na'r un a weinyddir trwy gyfrwng cyfraith a llysoedd Lloegr. Nid barbariaid newydd mohonynt, ond amddiffynwyr y traddodiad gwâr yn ein plith.”

Tybed a oes gwers gan Dr. Tudur yn y dyfyniad yna i rai sy'n gweithredu yn ddi-ofal, yn eu cwrw hyd yn oed, a heb gymryd cyfrifoldeb yn ddiweddar dros ei gweithredoedd? Dim ond holi ydw i...

Cam nesaf yr ymchwil a'r hyn fydd yn fy nghadw yn brysur bron a bod tan yr Hydref maen siŵr fydd dychwelyd i'r archifdy a gweithio trwy bapurau Dr. Tudur a manylder yn arbennig ei ohebiaeth yn ymwneud a Phlaid Cymru a drafftiau o ysgrifau ac anerchiadau gwleidyddol ganddo yn ogystal a rhai diwinyddol sy'n cyflwyno ei rationale dros ei ymwnelo gwleidyddol fel Cristion. Fe wnes i annerch yn gyhoeddus am y tro cyntaf am yr ymchwil ddydd Sadwrn, dim byd mawr, dim ond cyfarfod i ddysgwyr dan nawdd Eglwys Efengylaidd Aberystwyth, wedi dweud hynny mi roedd yr Athro R. M. Jones a'r Athro R. Geraint Gruffydd yn bresennol felly doedd dim modd siarad ar fy nghyfer! Mae'r frwydr ymchwil yn parhau!

Codi tâl ar addolwyr yn 'steddfod: beth fyddai Dr. Tudur yn dweud?

Os ydych chi'n anorac Cristnogol fel fi mi fyddwch chi wedi clywed y newydd diweddar fod yr Eisteddfod wedi penderfynnu codi tâl ar bobl fydd am ymweld a maes yr Eisteddfod ar y Sul i fynychu'r gwasanaeth boreuol blynyddol. Mae'r arweinwyr Eglwysig, yn anad neb Aled Edwards (Cytun) a Geraint Tudur (Annibynwyr) wedi beirniadu'r penderfyniad yn hallt - mae'r stori lawn i'w darllen ar wefan y BBC fan yma.

Wrth i mi ddarllen y stori fe ddaeth i nghof i fod Dr. Tudur Jones wedi "gwrthod" cymryd rhan mewn gwasanaeth crefyddol oedd yn rhan o drefniadau'r Eisteddfod ym Mangor yn 1970. Dyma ddywedodd Dr. Tudur mewn llythyr at John Roberts, trefnydd yr Eisteddfod ar y pryd:

"Diolch yn fawr ichwi am eich llythyr... a'r gwahoddiad caredig i ymuno yn y gwasanaeth yn yr Eglwys Gadeiriol ar Mehefin 28ain.

Ofnaf na allaf dderbyn y gwahoddiad a hoffwn esbonio pam. Fel sefydliad cenedlaethol, ni ddylai'r Eisteddfod arddel unrhyw ffurf ar grefydd. Credaf fod egwyddor go bwysig i'n bywyd fel cenedl yn y fantol pan fo swyddfa a swyddogion yr Eisteddfod yn cymryd arnynt eu hunain drefnu gwasanaeth crefyddol y byddai llaweroedd o gefnogwyr yr Eisteddfod yn teimlo annifyrrwch ynglŷn a chymryd rhan ynddo. Y mae'r Eisteddfod at wasanaeth pawb pa un bynnag a ydynt yn Gristnogion ai peidio...

Peidiwch a cham-ddeall chwaith. Syniad hapus ddigon yw i'r Eglwys yng Nghymru neu i eglwysi Bangor drefnu oedfa mewn cysylltiad a'r cyhoeddi. A gweddus o beth yw i swyddogion yr Eisteddfod fod yn bresennol os ydynt yn Gristnogion. Peth pur wahanol yw i beirianwaith yr Eisteddfod gael ei ddefnyddio i drefnu oedfeuon o'r fath. Ni bu gennym grefydd sefydledig yng Nghymru ers hanner canrif union...

Gyda llaw, sylwaf eich bod ym mharagraff olaf eich llythyr yn gwahodd gweinidogion i “wisgo eu gynnau”. Oni fyddai hynny'n beth brawychus iawn? Onid diogelach fyddai iddynt wisgo eu gynau?"

Diddorol iawn ynte? Ac mae'n codi'r cwestiwn wrth gwrs, beth fyddai ymateb Dr. Tudur i'r hyn sydd ar y newyddion nawr am wasanaethau crefyddol yr Eisteddfod? Ar un llaw gellid gweld penderfyniad yr Eisteddfod i beidio rhoi "ffafr" i Gristnogion fel cam tuag at ddelfryd Dr. Tudur yn y llythyr uchod sef, yn y bon, na ddylid cysylltu unrhyw sefydliad cenedlaethol seciwlar ag un crefydd/eglwys benodol. Egwyddor absoliwt Dr. Tudur fod rhaid cadw lled-braich pendant rhwng gwladwriaeth ac eglwys sydd ar waith fan hyn wrth gwrs. Fyddai hi ddim yn deg i mi roi geiriau yn ei geg, nac yn dangos gwrthrychedd academaidd o'm rhan i , ond tybed beth fyddai gan Dr. Tudur i ddweud am yr helynt yma? Mae islais y llythyr uchod yn awgrymu na fyddai wedi cynhyrfu gymaint ag y mae Aled Edwards (Cytun) wedi ei wneud na chwaith Geraint Tudur - llais Annibynia heddiw. Diddorol yn wir.

Dim ond holi a phrocio diniwed yw fy mwriad!

Beth ddigwyddod i'r Memorial Hall?

Fe ddois ar draws rhywbeth tra diddorol yng nghasgliadau Dr. Tudur heddiw sef ffeil a ddynodwyd ar ei flaen "Memorial Hall Case – High Court." Gan nad oes cysylltiad i'r we yn archifdy Bangor ac ei bod hi yn bwrw cenllysg tu allan a finnau ddim am droedio draw i'r llyfyrgell i chwilota fe ddaeth y stori at ei gilydd yn ara deg wrth i mi weithio try'r dogfennau a'r llythyrau oedd yn y ffeil. Dyma'r stori.

Fe drodd 'The Union of Congregational Churches of England and Wales' i fod yn 'Congregational Church of England and Wales' yn 1967 oedd yn gam i ffwrdd o gynulleidfaoliaeth a cham tuag ag bresbyteriaeth. Y penllanw oedd i'r 'Presbyterian Church of England' a'r 'Congregational Church of England and Wales' uno yn 1972 a ffurfio'r 'United Reformed Church' (URC) a fyddai o hynny allan a threfniadaeth eglwysig bresbyteraidd. Gadawodd nifer o eglwysi cynulleidfaol yr 'Congregational Church of England and Wales' yn 1967 a mwy eto yn 1972 pan ffurfiwyd yr URC ac fe unwyd yr eglwysi yma gan ddau undeb oedd yn parhau i arddel gwerthoedd cynulleidfaol sef y 'Congregational Federation' a'r 'Evangelical fellowship of Congregational Churches' nid anhebyg, fe dybiaf, i'r Rebel Alliance yn Star Wars.

O 1972 ymlaen roedd y ddwy garfan, yr URC a'r cynulleifaolwyr “pur”, yn hawlio perchnogaeth o Memorial Hall, pencadlys a llyfrgell hanesyddol y cynulleidfaolwyr yn Llundain. Pan ddaeth y cyfan i'w fwcwl erbyn 1975 roedd gan Memorial Hall 17 o ymddiriedolwyr – 12 yn aelod o'r URC a 5 yn gynulleidfaolwyr "pur". Yn naturiol felly yr URC oedd a'r mwyafrif wrth hawlio perchogaeth a rheolaeth Memorial Hall. Ond roedd y cynulleidfaolwyr yn mynnu nad oedd hawl han y 12 oedd yn aelodau o'r URC fod yn ymddiriedolwyr bellach oherwydd nad oeddent yn gynulleidfaolwyr bellach ac yn hytrach yn aeodau o'r URC, eglwys oedd yn bresbyteraidd. Craidd dadl y cynulleidfaolwyr oedd fod cyfansoddiad Memorial Hall a luniwyd yn 1872 yn datgan fod rhaid i bob ymddiriedolwr ymddiswyddo pe peidia a bod yn gynulleidfaolwr. Fe aed a'r achos i'r uchel lys gyda, a dyma Obi One Konobi yn camu i'r llwyfan, R. Tudur Jones yn pwyso ar ddogfennau hanesyddol a'i ddawn yn esbonio egwyddorion cynulleidfaoliaeth yn dadlau achos y cynulleidfaolwyr "pur".

Pwy oedd yn fuddugol pan aeth yr achos i'r uchel lys? Wn i ddim! Ni nodwyn hynny o gwbl yn y ffeil ac ar ol ychydig bach o gwglo methais a chanfod yr ateb. Unrhywun yn gwybod? Mae'r hen adeilad bellach wedi ei ddymchwel, mae'r wefan yma yn honni iddi gael ei dymchwel mor gynnar a 1969 ond ni allaf i gredu fod hynny yn gywir oherwydd ni oedd yr achos gerbron yr uchel lys tan 1975 a beth oedd diben mynd i'r gyfraith dros adeilad nad oedd yn bodoli? Maen bosib iddi gael ei dymchwel yn 1979 ac nid 1969 sy'n awgrymu i'r URC ennill yr achos. Dwi'n disgwyl mlaen i ddarganfod sut ddaeth y stori i ben.

Eciwmeniaeth ac Undod yng Nghrist

Mae undod Cristnogol yn wahanol i Eciwmeniaeth; hefyd rhaid gwahaniaethu rhwng y cysyniad o eciwmeniaeth a'r 'mudiad eciwmenaidd' (Noel Davies et al.) - mudiad rhyddfrydol oedd y mudiad eciwmenaidd a fethodd; ac fe fethodd oherwydd ei fod yn rhy barod i ildio tir ar yr hyn oedd llawer o bobl yn gweld yn greiddiol i'r ffydd. Er mae nid athrawiaeth yw'r be all and end all fe aeth y mudiad eciwmenaidd yn rhy bell a thaflu allan athrawiaeth yn llwyr ar gwaddol oedd this is my truth tell me yours - ildiwyd tir ar yr unig gwir ffactor oedd yn uno pobl sef Crist a'r dealltwriaeth ohono a'i waith.

Roedd rhywbeth ffug a forced iawn am y mudiad eciwmenaidd; roedd yn cael ei wthio mlaen gan bobl yn hytrach na gan weledigaeth ysbrydoledig. Roedd yn cael ei arwain gan bobl oedd mewn panics ac am achub yr hyn oedd ar ol o'r hen anghydffuriaeth yn hytrach na gan bobl oedd am weld gwawr newydd. Adain yr Eglwys oedd yn dirywio oedd yn cefnogi eciwmeniaeth - nid oedd gan Efengylwyr (boed o fewn enwadau neu tu allan) fawr ddiddordeb yn y mudiad eciwmenaidd ond yr adain yma oedd yn dal tir ac yn tyfu. Heb gefnogaeth yr adain o'r Eglwys oedd yn dal tir neu'n tyfu roedd y mudiad eciwmenaidd yn doomed o'r cychwyn.

Ond ers diwedd y nawdegau mae rhyw fath o eciwmeniaeth by proxy wedi bod yn datblygu. Maen fath gwahanol i'r hen fudiad eciwmenaidd oherwydd ei fod yn digwydd yn gwbl naturiol heb unrhyw unigolion na mudiad yn gwthio'r peth ac yn fwyaf allweddol mae'n dod o fy nghenhedlaeth i. Tra oedd rhin ddiwinyddol y mudiad eciwmenaidd yn ryddfrydol mae rhin eciwmenaidd is-ymwybod heddiw yn efengylaidd a dyna yw'r allwedd. Gan fod yr hen do rhyddfrydol yn marw i ffwrdd (yn llythrenol ac o ran dylanwad) yn yr Eglwysi mae'r ffordd yn glir i eglwysi a fy nghenhedlaeth i ddychwelyd at ffydd efengylaidd sef cyfundrefn ffydd wreiddiol yr holl eglwysi Cymraeg. Dros y flwyddyn ddiwethaf dwi wedi mynychu gweithgareddau ieuenctid yr Hen Gorff, Yr Annibynwyr a'r Mudiad Efengylaidd ac mae'r pwyslaid wedi bod yr un mor efengylaidd ym mhob un ac yn fwyaf arwyddocaol, give or take llond dwrn, yr un bobl sy'n mynychu gweithgareddau y tri traddodiad - hynny yw nid yw o bwys i'm cenhedlaeth i pwy sy'n trefnu pa weithgaredd yr hyn sy'n bwysig yw'r efengyl a chymdeithas a chyd-Gristnogion - does ots o fewn fframwaith yr Hen Gorff, Anibyns neu Mudiad Efengylaidd.

Mewn gair - nid oes yna Gristnogion rhyddfrydol yn perthyn i fy nghenhedlaeth i - neu os oes yna rai nid ydyn nhw yn weithgar o gwbl sy'n golygu fod y ffordd yn glir i Gristnogion uno yn annibynol o ba bynnag draddodiad eglwysig yn ei enw Ef gan wybod y bydd Iesu yn siwr o gael y parch maen haeddu. Eciwmeniaeth naturiol - wedi rhyfyg rhyddfrydiaeth mae'r llong yn medru ail-gychwyn ar ei thaith OND fel y gwyr pawb does dim hanner gymaint ohonom ar ol bellach wedi storom rhyddfrydiaeth. Ond i gymharu a hanner canrif yn ol dwi'n meddwl fod ein cenhedlaeth ol-ryddfrydol ni yn llai ydym, ond yn fwy effeithiol.

Anglicaniaid yn Uchel - Anghydffurfwyr yn Dawel

Tawel a fu ac a fydd y blog yn anffodus. Newydd ddychwelyd o'r de ar ôl treulio cyfnod yn ardal Caerfyrddin a 'steddfod yr Urdd - llawenydd mawr oedd clywed fod Menna wedi dod yn drydydd yn y Goron! Dwi ffwrdd i Fangor am rai rai diwrnodau fory felly yn ceisio troi rhai pethau rownd gan mod i ond adre am noson felly dim amser i flogio'n iawn dim ond nodi mod i'n falch fod Barry Morgan wedi siarad allan ar ran yr Eglwys yng Nghymru ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Yn draddodiadol yr anghydffurfwyr sydd wedi bod yn flaenllaw yn wleidyddol ond lle oedden nhw heddiw yn cefnogi Barry Morgan? Pryd y cawsom ni ddatganiadau herfeiddiol am wleidyddiaeth a moesau ein cenedl gan ein eglwysi anghydffurfiol? Dowch laen ben bandits yr enwadau anghydffurfiol, Geraint Tudur (Annibynwyr), Ifan Roberts (Hen Gorff) a Peter Thomas (Bedyddwyr) - peidiwch a gadael i'r Eglwyswyr yma ddwyn eich mantell radical chi.