Llyfrau o'r Steddfod

Mae'r Eisteddfod yn tueddu i fod yn wythnos ddrud i bawb rhywsut, y ddiod gadarn sy'n gwagio'r banc i'r rhan fwyaf o bobl ond i mi y doreth o lyfrau sydd ar werth sy'n dwyn fy arian prin. Dyma'r llyfrau wnes i brynu yn yr Eisteddfod eleni:

1. 'Ffiniau' gan Dewi Z. Phillips. Cyfrol ddiweddaraf ac olaf Dewi Z, wedi iddo farw y llynedd fe gymerodd Hywel Teifi Edwards y dasg o'i olygu yn barod i'r Lolfa ei gyhoeddi. Yn y gyfrol hon mae Dewi Z yn trafod Llenyddiaeth Cymru o safbwynt yr athronydd. Mae hon yn debyg o fod yn un drom – cha i ddim cyfle i'w darllen am y tro.

2. 'Tu Chwith 29'. Menna oedd yn golygu'r gyfrol hôn ac mae hi wedi gwneud jobyn da ohoni a da o beth felly gan mod i'n gwybod mwy na neb yr amser y treuliodd hi'n hel cyfranwyr, golygu drafftiau a chraffu ar broflenni – dwi'n falch iawn drosti fod hon yn gyfrol mor dda. Ymysg y cyfranwyr mae yna erthygl fechan gan ryw Rhys Llwyd yn trafod y feirniadaeth o Bietistiaeth yng ngwaith Pennar Davies a Bobi Jones.

3. 'Credu a Chofio: Ysgrifau Edwin Pryce Jones' gol. R. Tudur Jones. Roedd Edwin Pryce Jones yn un o gyfeillion pennaf Dr. Tudur, testun fy ymchwil, ac roedd EP Jones hefyd yn ddylanwad arno maen rhaid. Felly pan welais hwn ym mwced “bargeinion” stondin Cyhoeddiadau'r Gair roedd rhaid i mi ei brynu. Maen cynnwys anerchiadau enwog EP Jones 'Her yr Athrawiaethau'.

4. 'Beth yw pwrpas llenydda?' gan Bobi Jones. Llyfr bach ond pwysig yn nhraddodiad Dooywerd, pwysig iawn i ddeall Calfiniaeth a rational llenyddol Bobi. Ches i hwn o stondin Gwynedd Williams.

5. 'Cristnogaeth a Chenedlaetholdeb' gan J.R. Jones. Pwysig i mi ymgyfarwyddo fy hun a syniadau sy'n wahanol i rai R. Tudur Jones yn enwedig syniadau gwahanol sy'n hawlio'r teitl “Cristnogol” yn ogystal. Ches i hwn hefyd o stondin Gwynedd Williams.

6. 'Amddiffyniad i'r Methodistiaid Cymreig mewn atebiad i gyhuddiad yn eu herbyn, mewn dau draethodyn dienw' gan Thomas Charles y Bala. Dwi wrth fy modd gyda llyfrau bach Thomas Charles, maen nhw'n glasuron i gyd! Yn y llyfryn bach hwn mae Thomas Charles yn mynd i ddadl gyda'r Eglwyswyr sy'n beirniadu'r Methodistiaid Calfinaidd am dorri cwys newydd ac annibynnol. Meddwl oeddwn ni y byddai yna dipyn yn berthnasol i ni heddiw sy'n ceisio torri cwys newydd ac annibynnol o'r hen gyfundrefnau crefyddol. Hen eto o stondin Gwynedd Williams.

7. 'Evanglical Review of Theology'. Ches i hwn gan Dewi Arwel Hughes, ymgynghorydd Diwinyddol Tearfund. Roedd Dewi yn gweithio ar stondin Tearfund gyda Menna rai diwrnodau yn ystod yr wythnos.

Llawer i ddarllen felly!

Hynt a helynt darlithio yn Undeb yr Annibynwyr

Fuesi lawr yn Abertawe heddiw yn rhoi'r ddarlith hanes yn Undeb yr Annibynwyr. Fel un sydd wedi fy magu mewn eglwys annibynnol nad sy'n aelod o'r Undeb roedd hi'n agoriad llygad gweld yr Undeb ar waith, ond trafodaeth at rywbryd eto yw hynny! Y testun heddiw oedd, sypreis sypreis, R. Tudur Jones a Phlaid Cymru. Swmp y ddarlith oedd fy nhraethawd hir gradd, mae e ar gael i ddarllen YMA (PDF) i unrhyw un a diddordeb. Fe'm harweiniwyd gan yr Ysbryd Glan i ddefnyddio'r ddarlith i herio yn ogystal a chyflwyno'r hanes moel am Dr. Tudur. Dyma oedd fy sylwadau clo, maddeuwch y llaw fer:

Casgliadau a'r Her Heddiw

Lle mae hyn yn ein gadael ni heddiw yn 2008? Pa wersi y gellid ei dysgu o hanes a syniadaeth Dr. Tudur? Eleni rydym ni'n coffau deng mlynedd ers marwolaeth R. Tudur Jones. Llawer wedi newid yn y ddeng mlynedd diwethaf: datganoli wedi blodeuo, yn ystadegol mae'r iaith Gymraeg yn y broses o gael ei hadfer, Plaid Cymru mewn Llywodraeth ac un o gyn-fyfyrwyr Dr. Tudur ym Mala-Bangor yn Weinidog Iaith a Diwylliant! Ond: dirywiad yr Eglwysi yn gwaethygu, cymunedau Cymraeg dan warchau a “cenedlaetholwyr” mewn llywodraeth yn torri addewidion

Byddai'n anghyfrifol i mi roi geiriau yng ngheg y diweddar Dr. Tudur. Ond holwch chi eich hun beth fyddai Dr. Tudur yn ei ddweud am rîn Plaid Cymru heddiw? Beth fyddai Dr. Tudur yn ei ddweud am hygrededd Gweinidogion Plaid Cymru mewn llywodraeth heddiw? Fy marn bendant i yw y bod angen dylanwad Cristnogol cryf ar y mudiad cenedlaethol yng Nghymru o'r newydd heddiw fel ag yn nydd Dr. Tudur – mae dyletswydd arnom i fod yn lefain yn y blawd.

Dywedodd Dr. Tudur yn 1976:

“Yn y diwedd, ffydd sy'n rhyddhau egni ac yn tanio hunanaberth ac ymroddiad. Dyna pam mae'n ddyletswydd ar y rhai ohonom sy'n dwyn cyfrifoldeb uniongyrchol am yr eglwysi ac am addysg gweinidogion i roi sylw gwirioneddol ddifrifol i bopeth a all beri adnewyddiad yn yr eglwysi. Achubwyd ein cenedl o bosibilrwydd difodiant fwy na unwaith gan adnewyddiad Cristnogol mawr.”

Gan adael gwrthrychedd academaidd wrth y drws rhaid i mi nodi mod i'n cyd-weld yn llwyr a gweledigaeth Dr. Tudur ac mi gredaf mai dim ond adferiad ysbrydol all ddod ac integriti gwleidyddol a diwylliannol llawn yn ôl i Gymru. Rhyddid a Hunanlywodraeth yw'r asgwrn cefn a'r ffydd Gristnogol yw'r sbeinal cord - ni all un lwyddo yn ei waith o gynorthwyo Cymru i gerdded yn gefn syth heb y llall.

Effaith mynychu Prifysgol ar dueddiadau crefyddol

Ar hyn o bryd dwi wrthi yn darllen cyfrol gyntaf 'Ffydd ac argyfwng Cenedl' ac maen chwith gyda mi gyfaddef mae dyma'r tro cyntaf i mi weithio trwyddi er mod i'n dod i ddiwedd fy ail flwyddyn yn gwneud doethuriaeth am R. Tudur Jones, awdur y gyfrol!

Yr hyn a'm trawodd heno oedd darllen ystadegyn am yr 1890s oedd yn dweud mai dim ond 10 y cant o blant yr eglwysi fyddai'n parhau'n aelodau eglwysig wedi iddynt fudo i Lerpwl ar dinasoedd mawrion i weithio. Mor debyg yw'r phenomenon ymysg myfyrwyr Cymraeg heddiw o gael eu derbyn yn gyflawn aelod neu eu bedyddio jest cyn mynd i'r coleg yna wedi cyrraedd Aberystwyth, Bangor neu lle bynnag ni fyddant yn twllu cyfarfod am dair mlynedd heb son am ymroi yn llawn i fywyd eglwys tra yn y coleg.

Maen amlwg fod had problem heddiw wedi ei hau yn natblygiadau mudo a thraddodiadau crefyddol dros ganrif yn ol. Ydy pobl yn meddwl fod Duw yn cael time off tra eu bod nhw yn y brifysgol? Wn i ddim wir.

Rhyddid a Hunanlywodraeth yw'r asgwrn cefn a'r ffydd Gristnogol yw'r sbeinal cord

Fe ddoes ar draws llythyr difyr a phwerus tu hwnt heddiw yn yr archifau. Llythyr ydyw oddi wrth R. Tudur Jones at Gwynfor Evans. Mae yna dri peth ysgytwol sy'n sefyll allan i mi:

1. Yn gyntaf beirniadaeth RTJ o duedd y blaid tua diwedd yr wythdegau i goleddu "sosialaeth". Ddim bod RTJ yn wrth-sosialaidd ac yn Dori, ddim o gwbl, roedd RTJ yn hytrach yn credu mewn cydweithrediaeth, neu'r drydedd ffordd. Maen trafod hyn ym mharagraff cyntaf y llythyr.

2. Dibyniaeth a chred lwyr RTJ ym mhenarglwyddiaeth Crist cyn unrhywbeth arall, gweler hyn yn yr ail baragraff.

3. Cred ddiysgog RTJ fod tynged wleidyddol ac ysbrydol Cymru yn dod law yn llaw. Gwelir hyn yn y dair paragraff olaf.

4. Beirniadaeth gwbl ddi-flewyn-ar-dafod RTJ o'i enwad ef yr Annibynwyr oherwydd dylanwad (i.) traddodiaeth sy'n ymylu ar ofergoeliaeth (ii.) dylanwad sobor a negyddol Rhyddfrydwyr Diwinyddol fel Iorwerth Jones, Ysgrifennydd yr Undeb ar y pryd.

5. Ac yn dilyn pwynt 4 mae RTJ yn dangos ei gefnogaeth clir i sefydlu eglwysi newydd wedi eu diwygio a hynny yn ysbryd yr hyn maen esbonio yr yr ail baragraff am ddilyn ac ufuddhau i Iesu a neb arall.

Mae'r llythyr yma, i mi, yn ysgytwol bwerus ac yn agor cwr y llen i beth wmberth o drafod yn fy thesis. Fi sydd wedi ychwanegu y pwysleisiadau i dynnu sylw at gymalau oedd yn sefyll allan i mi:

Nid wyf wedi anghofio'r gwersi a ddysgwyd inni ym mlynyddoedd cynnar y Blaid am bwysigrwydd “cydweithrediad”. Er na wn fawr am economeg, bu'r rhan hon o'n hathrawiaeth yn ysbrydoliaeth arbennig i mi. Yr oedd yn dristwch darllen yn llyfr Pennar arnoch ei fod yn credu nad oedd fawr neb bellach yn coleddu'r athroniaeth hon. Os yw hyn yn wir, yr ydym wedi colli allwedd bwysig iawn i weithredu chwyldroadol. Cydweithrediad ein pobl yw'r union beth a allai ddymchwelyd y drefn bresennol a'i malltod.

....Lluniwch eich eglwys eich hunain. Ac os gwêl y llywodraeth ganolog yn dda gyhoeddi rhyfel arnoch – boed felly. Rhaid ufuddhau i Grist, Pen yr Eglwys, yn hytrach nag i unrhyw lywodraeth na brenhines. A dyna'r chwyldro creadigol ar sail cydweithrediad yn digwydd. Dyna wynebu'r gorthrwm mawr a fait accompli.'

....Ond yn y maes lle gorwedd fy ngwaith a'm gofal beunyddiol, yr wyf yn gweld rhyw lewyrch o oleuni. Yn un peth, yr wyf yn credu imi lwyddo ymhlith fy myfyrwyr fy hun – ac nid oes dim diolch i mi am hynny – i ddiogelu'r egwyddor fod dilyn Crist ac ymgeleddu a chyfoethogi bywyd Cymru'n cerdded law-yn-llaw. Mae gennym fwy o fyfyrwyr nag erioed o'r blaen yn astudio Diwinyddiaeth a'r Beibl ym Mangor. Mae tua 165 ohonynt yn dilyn ein cyrsiau. Ac yr oedd mwy na hanner y rhai a dderbyniwyd eleni o ysgolion Cymru. Fy hyder yw y bydd y rhain fel lefain yn y blawd.

....Ond mae'r rhagolwg yn yr eglwysi'n llai siriol. A dweud y gwir, mae eu cyflwr yn ddychrynllyd. Gyda'r anhawster mwyaf yr wyf yn gallu ymatal rhag ysgrifennu a siarad yn chwerw iawn am agwedd mwyafrif llethol aelodau honedig ein heglwysi. Yr oedd cyfarfod Cyngor yr Undeb ym Mhwllheli'n un digalon i'r eithaf. Ni ŵyr Iorwerth sut mae ymateb i'r egni rhagorol sy'n cynyddu ymhlith ein cenhedlaeth ifanc. Mae'n glynu'n dynn wrth ffurf ar Ryddfrydiaeth Ddiwinyddol sydd bellach yn waeth nag amherthnasol – mae hi'n rhwystr positif i ddatblygiadau creadigol ac mae hi'n digalonni'r to ifanc newydd sy'n priodi sêl angerddol at y Ffydd Gristnogol â thystiolaeth hunanaberthol tros hawliau'r iaith a'r genedl. Mae'n ddrwg gennyf ddweud hyn. Ond dyna'r gwir. Ar yr egwyddor yr wyf wedi'i hamlinellu - “diwygio heb aros wrth neb” - gallaf weld eglwysi newydd yn codi yma ac acw am fod oerfelgarwch cynifer o arweinwyr ein henwad yn siomi'r to ifanc. Ac os digwydd hynny, fe gânt bob cefnogaeth gen i. Oherwydd, ar wahân i anffyddlondeb haerllug cynifer o aelodau'r eglwysi, y mae Cristnogaeth llawer o'r ffyddloniaid wedi mynd yn sobor o denau ac anodd ei gwahaniaethu hi oddi wrth hiwmanistiaeth.

Credaf fod y sylwadau hyn yn berthnasol i'r thema. Yn y diwedd, ffydd sy'n rhyddhau egni ac yn tanio hunanaberth ac ymroddiad. Dyna pam mae'n ddyletswydd ar y rhai ohonom sy'n dwyn cyfrifoldeb uniongyrchol am yr eglwysi ac am addysg gweinidogion i roi sylw gwirioneddol ddifrifol i bopeth a all beri adnewyddiad yn yr eglwysi. Achubwyd ein cenedl o bosibilrwydd difodiant fwy na unwaith gan adnewyddiad Cristnogol mawr. Credaf mai dyna'n gobaith ni'n awr.' (RTJ @ Gwynfor, 30.10.76 [Ffeil 74])

Roeddwn wedi dod i feddwl, fel Robert Pope i raddau, wrth weld datganoli yn datblygu, wrth weld yr iaith Gymraeg yn ennill rhai (rhai yn unig) brwydrau a'r gefnogaeth i Blaid Cymru yn codi ers 1997 fod thesis R. Tudur Jones yn Ffydd ac Argyfwng Cenedl (1981 a 1982) yn profi, i ryw raddau, yn anghywir. Ond dros y 12 mis diwethaf wrth weld cenedlaetholwyr yn torri addewid ar ôl addewid mewn pŵer rwy'n gweld o'r newydd fod thesis Ffydd ac Argyfwng Cenedl yn hollol gywir - dim ond adferiad ysbrydol all ddod ac integriti gwleidyddol a diwylliannol llawn yn ôl i Gymru.

Rhyddid a Hunanlywodraeth yw'r asgwrn cefn a'r ffydd Gristnogol yw'r sbeinal cord - ni all un lwyddo yn ei waith o gynorthwyo Cymru i gerdded yn gefn syth heb y llall.

Cenedlaetholdeb Gristnogol: ateb dadl "hen ferchetan"

Ar y blogiad yma yn trafod Cenedlaetholdeb Gristnogol R. Tudur Jones fe adawodd hen ferchetan y sylwad diddorol a heriol canlynol:

Allaim gweld unrhyw gyslltiad o gwbwl Rhys. Doesna ddim cysylltiad amlwg rhwng Cristnogaeth a Chenedlaetholdeb - mae'r syniad fod yr hen athiestaid na wedi pylu y gefnogaeth i genedlaetholdeb yn nonsens.

Rhydd i bawb ei ddehongliad ond ni all neb sydd ond wedi gwario cyn lleied a phum munud yn astudio Hanes Cymru wadu fod cysylltiad cryf os nad an-wahanadwy rhwng Cristnogaeth a Chenedlaetholdeb yng Nghymru. Cymer er enghriafft yr olyniaeth yma sydd yn cael ei chyfri fel un olyniaeth o Genedlaetholdeb Gymreig:

Dewi Sant>John Penry>Griffith Jones>Michael D. Jones>Emrys ap Iwan>Saunders Lewis>Lewis Valentine>J.E. Daniel>Gwynfor Evans>R. Tudur Jones

Maen nhw oll yn Gristnogion ac, yn fwy pwysig, eu ffydd Gristnogol oedd sail eu cenedlaetholdeb. Er nad oedd rhyw lawer o bragmatiaeth yn perthyn i genedlaetholdeb R. Tudur Jones a chyn hynny Saunders Lewis does dim gwadu fod eu cenedlaetholdeb o rîn dyfnach na chenedlaetholdeb Plaid Cymru heddiw, ac i mi y symud oddi wrth genedlaetholdeb Gristnogol i genedlaetholdeb seciwlar sydd i gyfri ac esbonio hyn.

Plaid Cymru a moesoldeb Gristnogol

Yn archifau Dr. Tudur bore me dois ar draws llyfr nodiadau gyda anerchiadau ac areithiau o'i eiddo mewn llaw fer a draddododd mewn ralîau a chyfarfodydd Plaid Cymru yn ry 1950au. Dyma fy ffefryn i:

Nid rhywbeth a dyfodd dros nos yw bwyd cenedl ond tyfiant araf dros y cenedlaethau. Y mae gwin y gorffennol wedi ei gostrelu yn ein harferion, a'n hiaith a'n dull o fyw. Ac os collir y gwin hwn collir rhywbeth na ellir byth ei ail gynhyrchu. Y peth tristaf ynglŷn â Chymru ar hyn o bryd yw'r perygl enbyd i'r cwbl yma fynd ar goll. A hynny oherwydd y gwrthodir inni'r rhyddid teg i fynegi cyfoeth ein traddodiad. Atelir ni ymhob rhyw fodd...
Beth allwn ni ei wneud? Sylwch mai cwestiwn moesol yw hwn, cwestiwn ynglŷn â'n hagwedd at fywyd dyn ar y ddaear, at gymdeithas a dyfodd dros lawer o genedlaethau. A ydym am helpu i ddiffodd y gymdeithas hon ai peidio? Mwy na hynny, i ni sy'n etifeddion y traddodiad Cristnogol, y mae llawer o nodweddion y gymdeithas Gymreig yn gynnyrch uniongyrchol y ffydd Gristnogol ei hun. Yn awr, fe gytunwn y profir ansawdd ein ffydd Gristnogol ni yn ein ymwneud â dynion ac â phethau. Cytunwn yn barod fod awydd Hitler i ddileu'r cymdeithasau hynny a safai ar ei ffordd yn rong. Yr oedd yn beth i'w gondemnio yn enw Duw. Cwestiwn moesol oedd hwnnw. Cytunwn fod gwaith Mussolini yn mygu rhyddid barn yn yr Eidal yn beth annuwiol. Cytunwn fod gwaith Rwsia yn Hwngari yn anghywir. Hynny yw, cwestiynau moesol a Christnogol yw'r rhain i gyd. Yn awr, cwestiwn moesol a chrefyddol yw cwestiwn Cymru hefyd. Un o egwyddorion mawr sylfaenol y ffydd Gristnogol yw parch at ddyn fel dyn, ac at y cymdeithasau y mae dynion yn eu ffurfio. Yma, fe olyga hynny, ein hagwedd ni at y gymdeithas yr ydym yn aelodau ohoni. (Gwŷl Ddewi, 1957 [Ffeil 74])

I mi, mater moesol sy'n deillio o fy ffydd Gristnogol yw Cenedlaetholdeb o hyd. Ac dwi ddim yn meddwl mod i'n siarad ar fy nghyfer wrth ddweud fod symud Plaid Cymru oddi wrth egwyddorion craidd Cenedlaetholdeb wedi dod law yn llaw a pylu ar y dylanwad Cristnogol a twf atheistiaid oddi fewn i'r Blaid.

Tystiolaeth o "Fedydd yr Ysbryd Glan" yn archifau Dr. Tudur I

Dwi bellach yn adnabod fy hun fel Caresmatig-Diwygiedig ac dwi'n argyhoeddedig fod Duw yn, ac bod yn rhaid i Dduw anfon tywalltiad nerthol i lawr i unigolion ac i'r Eglwys trwy'r Ysbryd Glan. Dwi ddim yn meddwl fod y tywalltiad yna yn amod iachawdwriaeth a dwi ddim chwaith yn meddwl fod y tywalltiad yna yn amod sicrwydd ffydd ond mae, fe dybiaf, yn mynd a chi yn nes at Dduw ac yn eich gwneud chi, a'r eglwys, yn offeryn mwy effeithiol i dystiolaethu.

Wythnos yma yn yr Archifdy fe ddois ar daws dau hanesyn difyr gan ddau unigolyn fu'n gohebu ac R. Tudur Jones, y naill yn adrodd sut y bu iddynt gael "ail fendith" neu "bedydd yr Ysbryd Glan" a hynny nid er mwyn dod a nhw yn Gristnogion oherwydd roedden nhw yn Gristnogion eisoes ond er mwyn dod a gwefr a profiad dyfnach o Dduw iddynt:

Y cyntaf sy'n adrodd ei stori wrth Dr. Tudur yw Theo Roberts yn wreiddiol o Lerwl ond erbyn 1978 ac yntau'n 71 mlwydd oed yn byw yn Star, Môn. Y cyd-destun yw i Dr. Tudur amau a ddylid dysgu athrawiaeth "bedydd yr Ysbryd Glan" fel y'i deellir fel 'ail-fendith' (sylwch, dwi'n meddwl mod i wedi ffeindio rhywbeth dwi ddim yn cytuno gyda Dr. Tudur ynglyn ag ef!!):

“Nid oes le yn nysgeidiaeth y Testament Newydd [meddai RTJ] i athrawiaeth yr 'ail fendith.' Mae ei derbyn yn golygu ymarfer ffydd achubol ddwywaith.” Paul yn ysgrifennu at “Y saint sydd yn Effasus, a'r ffyddloniaid yng Nghrist Iesu” - credinwyr yn deisyf arnynt “ar rodio a honnoch yn addas i'r alwedigaeth y'ch galwyd iddi” - ac yn eu cynghori sut i ymddwyn ar y ffordd hon ac iddynt gael eu llenwi â'r Ysbryd. Onid hyn sydd yn bwysig ac yn dangos fod yr Effesiaid wedi methu i raddau? Ac yn ein hoes ni, onid oes gwahaniaeth rhwng y Cristnogion honedig, marwaidd, a phobl fel y “Pentacostals” sydd mor llawn o fywyd ac yn cael hyfrydwch wrth fyfyrio yn Ei gyfraith Ef, a'u capelau yn lawnach na'n capelau ni?

Y prif reswm i mi anfon atat yw'r ffaith, er nad wyf yn aelod o'r Eglwys Pentacostalaidd, yr wyf yn credu ym medydd yr Ysbryd Glân ac wedi cael profiad i hyn yn bersonol. Aelod ymhlith y Bedyddwyr ydwyf. Cefais fy medyddio (y Bedydd Crediniol ar broffes o ffydd yn yr Arglwydd Iesu Grist) pan yn 17 oed yn Lerpwl. Treuliais dros hanner cant o flynyddoedd yn yr ardal honno; yn ffyddlon i holl gyfarfodydd crefyddol yr Eglwys ac hefyd nifer yn perthyn i Eglwysi eraill (cyfarfodydd pregethu, ac ymlaen) a rhai Saesneg ar Nos Sadwrn yn y Central Hall yno. Dyna oedd fy mywyd.

Cymerais cwrs astudiaethau Beiblaidd am dair mlynedd; yr wyf wedi darllen y Beibl bedair o weithiau, beth bynnag, ar wahân i'r Testament Newydd yn amlach, a chefais y fraint o baratoi ychydig o bregethau, ac ar sail hyn, rhoddais i fyny fy ngwaith yn 55 oed i ddod i Gymru, yn awyddus i wasanaethu yr Eglwysi “bychain o ran nifer yr aelodaeth” - er bod y Gymraeg yn ail iaith i mi ac nid oeddwn yn cymeryd oedfaon yn yr iaith Saesneg am fy mod mor swil! Ond rhyw fore, llai na bedair o flynyddoedd ar ôl i ni ddod i Fae Colwyn i fyw, cefais profiad eithriadol wrth ddechrau codi ar ôl gweddïo – teimlad fod rhywbeth arbennig wedi fy lenwi yn gyfan gwbl o'm tu mewn a hyn mewn moment. Os oedd y llenwad yna yn un materol – o ddefnydd materol (fel “concreate”) y byddai fy nghorff wedi ymrwygo.

Y canlyniad? Negesau o'r Ysgrythur yn byrlymu allan un ar ôl y llall, a phob un wedi ei ysgrifennu i lawr ar unwaith ac wedyn wedi ei “typewritio.” Yr ysgrifau olaf hyn o'r peiriant yma yn cynnwys mwy o eiriau na'r Beibl ei hun. Wrth wasanaethu yn yr Eglwysi gwahanol – o bob enwad – yr wyf yn synnu nid yn unig at yr ymddiriedaeth wrth dderbyn y negesau hyn – nid wyf yn defnyddio esboniadau o gwbl – ond am y nerth i draethu ac i arwain y defosiwn.

Yr wyf dros 71 oed erbyn hyn, a dymunaf dystio i'r ffaith fy mod wedi cael y profiad arbennig a elwir yr “ail fendith”, neu “bedydd yr Ysbryd Glân” a chredaf fod hyn yn angenrheidiol i raddau mawr i wir lwyddiant yr Efengyl.

Yr oedd yr apostolion a'r disgyblion adeg yr Iesu yn bobl oedd yn gwybod y gyfraith ac yn ceisio deall y proffwydi, a'r Iesu yn rhoi goleuni ar yr Ysgrythurau. Credaf os ein bod yn barod i ddarllen a myfyrio Gair Duw yn yr oes hon, y bydd llawer mwy o bobl yn profi y Fendith ychwanegol, werthfawr hon. O dan arweiniad yr Ysbryd Glân.' @RTJ gan Theo Roberts, Star Gaerwen, 18.1.78 [Ffeil 67]

Ceir yr ail hanesyn yn y blogiad nesaf...

Don Carson yn siarad am rôl addysg a cholegau diwinyddol

Dyma gyfweliad gan Adrian Warnock, un o flogwyr mwyaf adnabyddus y byd reformed-charismatic yn Lloegr gyda D.A. Carson, un o ddiwinwyr mwyaf blaenllaw yr Eglwys yn rhyngwladol ar hyn o bryd. Ei lyfr enwocaf yw The Gagging of God: Christianity Confronts Pluralism (Zondervan, 1996). Yr hyn sy'n hynod yw fod y cyfweliad wedi ei gynnal ym Mhenychain, Pwllheli pan oedd Carson yna dros y Pasg eleni fel un o brif siaradwyr yng nghynhaledd New Word Alive - tybed a wyddai poblach Pwllheli fod un o ddiwinwy'r mwyaf blaenllaw y byd yn troedio o amgylch eu tref yr wythnos hwnnw?!

Mae gan Carson bethau diddorol iawn i ddweud am rôl y diwinydd a rôl addysg ddiwinyddol o fewn yr eglwys, a dyna'r gyfrinach, sef mae disgyblaeth i ymarfer er budd yr eglwys yw diwinyddiaeth ac y dylai sefydliadau addysg ddiwinyddol fodoli er hwyluso a chryfhau'r eglwys leol. Mae hyn i mi, fel myfyrwyr diwinyddiaeth, yn berthnasol iawn. Er mae myfyriwr mewn adran ddiwinyddol seciwlar ydw i yn hytrach na mewn holeg diwinyddol mae fy agwedd i, gobeithio, tuag at y gwaith yn nes at safbwynt Carson nag y byddai awdurdodau Prifysgol Bangor yn ei hoffi! Rwy'n gobeithio y gallaf drosi yr hyn y byddaf fi yn ei sgwennu yn fy nhraethawd am waith R. Tudur Jones yn rhywbeth a fydd o fudd ac yn siarad yn gyfoes i'r eglwys wynebu her heddiw.

Dyma fy hoff ddyfyniad o'r fideo:

"...it's really important for those who teach in such places [colegau diwinyddol], nevertheless, to be pastors first, because if they think of themselves as teachers and scholars first, then they tend to produce teachers and scholars. So there's a stamping not simply from the course materials, but from your own values, what you think about, what you dream about. So at our seminary, we always hire a certain percentage of faculty who wish they were in the pastoral ministry or else, quite frankly, we don't want them. Now, they have to be academically competent and all the rest. But we don't want people who just want to be in a seminary.We want people who, in many ways, would prefer to be in the local church."

Mwynhewch y fideo:

Rhan 1



Rhan 2

R. Tudur Jones y "nutter" treisgar

Soniais ar y blog wythnos diwethaf (fan yma) am gefnogaeth agored R. Tudur Jones i Gymdeithas yr Iaith. Annodd yw denu cefnogaeth 'pwysigion parchus' i ymgyrchoedd gwleidyddol radical heddiw ac nol yn y 60au roedd hi'n fwy o beth byth i RTJ ddod allan yn gyhoeddus o blaid Cymdeithas yr Iaith. Yn ôl y disgwyl nid oedd cefnogaeth eofn Dr. Tudur i Gymdeithas yr Iaith at ddant pawb - dyma rannu ambell frawddeg o ddau lythyr y dois ar eu traws yn yr archifau heddiw yn ffieiddio Dr. Tudur am fynegi cefnogaeth i'r Gymdeithas.

"I feel many of your sort are nutters... you don't have Wales behind you. This is a fine young man [Carlo] and should be left to feel happy."
at Dr. Tudur gan S. Llewellyn Rees, Sheffield, 4.1.69

Ac yna y gair mwy difrifol hwn:

"I read with a sense of shame and horror of your incitement to a mob at Penmachno [rali CYIG] to violence, disaffection and disloyalty. As one charged with the training of disciples of the Price of Peace [yn rhinwedd swydd RTJ fel Prifathro Bala-Bangor], you have brought shame on our church, beside yielding encouragement to those evil forces which are seeking to rend our beloved Wales apart. May I beg of you to consider your position and if you must be disloyal both to God and your country, at least resign from the position you hold. I shall pray for you."
at Dr. Tudur gan D. Ll. Rhys Hughes, Penfro, 4.1.1969

Yn wyneb y fath wrthwynebiad ffiaidd gellid gwerthfawrogi safiad proffwydol Dr. Tudur fwy byth.

R. Tudur Jones yn trafod economeg

Y pwynt cyntaf a dylid ei nodi yw fod yna ddiffyg trafod materion economaidd, diwydiant ac amaeth – pynciau pragmataidd os y mynnwch – yn ysgrifau golygydd y Welsh Nation yn y 1950au a'r Ddraig Goch yn yr 1960au. Fodd bynnag credaf y gellid gwneud ambell sylwad er ei bod yn seiliedig ar glwstwr bychan yn unig o'r ysgrifau yn y Nation a'r Ddraig. Mae R. Tudur Jones, er enghriafft, yn rhoi sylw i dwristiaeth yng Nghymru yn rhifyn Mai o'r Nation 1953: 'A Wales which is merely a fifth-rate England,' meddai, 'is of no interest to anyone. Once we are able to put our life into some resemblance of order, we shall indeed have something to show to our guests...Welsh tourism ought to make capital out of the very simple fact that Wales is a foreign country not only to Italians and New Yorkers, but also to Englishmen.'¹ Er nad yw'r ysgrif yma yn trafod pwnc twristiaeth yn ddofn ac yn ddifrifol mae o leiaf yn rhoi yr argraff i ni fod R. Tudur Jones yn ymwybodol y bod pynciau economaidd, fel y diwydiant twristiaeth, yn rhai sydd angen i'r Blaid ddelio a hwynt maes o law. Yn yr un modd yn ei ysgrif O! Bydded i'n cefn gwlad barhau! mae R. Tudur Jones yn adrodd fod amaethyddiaeth yn bwysig i Gymru ac y bydd ffermydd bychain yn chwarae rôl bwysig yn y Gymru annibynnol: '...[mae] polisïau amaethyddol y Deyrnas,' meddai, 'yn cael eu paratoi heb unrhyw ystyriaeth arbennig i batrwm ffarmio yng Nghymru... cred [Y Blaid] fod amaethyddiaeth iach yn un o hanfodion bywyd gwareiddiedig mewn unrhyw wlad.'² Fel ag yng nghyd destun twristiaeth ni cheir yr argraff fod R. Tudur Jones yn arbenigwr nac yn deall problemau a materion y sector amaeth - fodd bynnag maen dangos ei fod yn ymwybodol fod yn rhaid i'r Blaid o leiaf siarad am y pwnc hwn sy'n effeithio bywydau llawer o Gymry'n feunyddiol.

Fe gysylltir Plaid Cymru yn y cyfnod hwn gyda'r theori economaidd-wleidyddol trydedd ffordd. Nid rhyw gyfaddawd rhwng cyfalafiaeth ar un llaw a chomiwnyddiaeth ar y llall mo'r theori ond yn hytrach ail-feddwl yn llwyr am ateb a hynny thu allan y bocs. Yn rhifyn Awst 1953 o'r Nation ceir ysgrif unigryw gan R. Tudur Jones lle maen torchi ei lewys ac yn trafod economeg mewn manylder. Fe gyflwyna R. Tudur Jones critique manwl o broses gynhyrchu ddiwydiannol fodern. Mae ei critique yn un neo-Farcsaidd sy'n canolbwyntio a'r ymneilltuad gweithiwr o'i gynnyrch. Fe ddadleua mae cam i'r cyfeiriad cywir yw i'r gweithwyr gael perchnogaeth dros y ffatrïoedd maen nhw'n gweithio ynddynt drwy gyd-weithredaeth.

"There has been much talk amongst us in years gone by about de-industrialization. A vague term... The fact of the matter is that wiping out our industry is impossible, and savors of Utopian irresponsibility. If our people want to maintain the standard of living to which they have been accustomed, then the wealth to maintain it must be created...They must, at least, be given the pleasure of being responsible for the factories they operate...The first step towards humanizing, what is, perhaps, in the ultimate issue incapable of being humanized, is to put responsibility upon those why suffer most de-humanization. In a word, co-operation."³

Yr hyn a gyflwynir gan R. Tudur Jones fan yma yw'r theori drydedd ffordd o gydweithrediad sy'n gochel rhag cyfalafiaeth a'r un llaw ond yn cadw rhag gwladoli ar y llaw arall er mwyn i'r gweithiwr gael teimlad o berthyn a pherchnogaeth i'w waith. Ddwy flynedd yn ddiweddarach mae R. Tudur Jones yn ategu'r gred yma eto yn y Nation: '[Plaid Cymru objects] all forms of totalitarianism whether of the Left or of the Right,' meddai, 'It will have no truck with Capitalism, whether in its old form of individualism run riot, or in its new form of State monopoly. The workers must be given the right to own their factories and mean of employment.'⁴

Yr unig fath arall o drafod economeg a geir gan R. Tudur Jones yn yr ysgrifau yw cyfeiriadaeth fan hyn fan draw tuag at broblemau diweithdra gyda'i sgil effaith o ddiboblogi ac all-lifiad o weithwyr i Loegr. Maen amlwg yn yr ysgrifau mae nid economegydd yw R. Tudur Jones fodd bynnag yn rhinwedd ei rôl fel golygydd y Nation a'r Ddraig am un mlynedd ar hugain fe dorchodd ei lewys a rhoi cynnig arni os oedd angen.

Troednodiadau:
1. R. Tudur Jones: 'Stopping-Train to Afonwen' yn 'Welsh Nation', Mai 1953
2. R. Tudur Jones: 'O! Bydded i'n cefn gwlad barhau!' yn 'Ddraig Goch', Ebrill 1964
3. R. Tudur Jones: 'Wheels Within Wheels' yn 'Welsh Nation', Awst 1953
4. R. Tudur Jones: 'Vitriol' yn 'Welsh Nation', Tachwedd 1955

R. Tudur Jones Vs Cledwyn Hughes

Fe gododd safiad y rhan fwyaf o eglwysi ar gwestiwn ymreolaeth i Gymru erbyn y saithdegau y cwestiwn o briodoldeb i'r eglwysi a'i harweinwyr ymhél a gwleidyddiaeth. Onid creu rhwyg o fewn yr eglwys fyddai sgìl effaith gwneud safiadau a datganiadau gwleidyddol o'r fath? Wel dyma oedd cwestiwn miniog Cledwyn Hughes i R. Tudur Jones a'r cwestiwn a daflwyd yn ôl at yr Ysgrifennydd Gwladol gan R. Tudur Jones. Mae'r ddadl i'w gweld mewn ysgrif yn dwyn y teitl Yr Ysgrifennydd, Y Blaid a'r Eglwysi a gyhoeddwyd yn rhifyn mis Hydref 1967 o'r Ddraig Goch, papur Plaid Cymru. Fe feirniadodd Cledwyn Hughes Bleidwyr am ddod a gwleidyddiaeth i mewn i'r Pulpud ac mae R. Tudur Jones yn ymateb drwy gymharu ei eiriau gyda geiriau o eiddo Hanns Kerrl, Gweinidog Materion Crefyddol llywodraeth Hitler. Mae R. Tudur Jones yn mynd ymlaen i rybuddio y bo sgil-effaith ddifrifol pan fo'r eglwys yn ddywedws am lywodraeth y dydd fel ag yr oedd yr eglwys, ar y cyfan, yn yr Almaen yn y 30au. 'Y mae'n anhygoel fod Mr Cledwyn Hughes sydd ei hunan yn flaenor ac yn bregethwr ac yn fab i weinidog,' meddai R. Tudur Jones, 'mor fyr ei olygon fel ei fod yn chwarae a syniadau fel hyn.'

Fe â R. Tudur Jones ymlaen i bwyntio allan i Cledwyn Hughes, bymtheg mlynedd ynghynt, ddod a gwleidyddiaeth i'r pulpud pan oedd hynny yn gyfleus iddo ef drwy siarad ar destun 'Y Wladwriaeth Les' i Gymdeithasfa'r Eglwys Bresbyteraidd. Meddai R. Tudur Jones eto: 'dyma enghraifft drist o wleidydd yn awyddus i ddefnyddio'r eglwysi Cristnogol pan fo hynny'n hwylus i'w amcan a'i ddelfryd a'i uchelgais ef, ond yn mynd mor bell hyd yn oed ac amau eu hawl i ryddid llafar pan feiddiant feirniadu.' Cred llawer mai nid gwleidyddiaeth o'r rheidrwydd y dylai'r Cristion, a'r Bugail yn enwedig, ei osgoi ond yn hytrach gwleidyddiaeth pleidiol. Fe â R. Tudur Jones ymlaen i holi beth yn union yw gwleidyddiaeth “plaid”? Meddai: 'dim ond mewn gwlad ddarostyngedig fel Cymru y mae tynged y genedl, a ffyniant ei hiaith a'i hawl i'w llywodraeth yn dod o dan y pennawd “gwleidyddiaeth plaid.”' Dadl R. Tudur Jones yw fod tynged Cymru, yr iaith a chymunedau Cymraeg yn fwy na “gwleidyddiaeth plaid” a'i fod o bwys mawr i'r eglwysi ymateb i'r argyfwng:

"Un peth na all arweinwyr y capeli na'r eglwysi ei osgoi bellach yw bod hyn yn ffrwyth dinistr cymdeithasol anaele. Byddai'r eglwysi'n anghofio eu swydd broffwydol petaent yn fud yn wyneb y fath strempio. Addawodd y gwleidyddion fara i'n hardaloedd a'r hyn a ddaeth oedd diweithdra. Cadwodd yr eglwysi fflam ein traddodiad Cristnogol Cymraeg yn fyw pan nad oedd na gwleidydd nac uchelwr nac ysgolfeistr yn malio a fyddai byw ai peidio... Fe ddistrywir y traddodiad Cristnogol Cymraeg trwy'r ystryw syml o ofalu na bydd byth ddigon o addysg Gymraeg nac o urddas cyhoeddus ar y Gymraeg i sicrhau'r olyniaeth. Mewn gair, fe wyr pawb sy'n gweithio yn ein heglwysi fod y diwrnod wedi dod i siarad yn blaen. Mae'n rhaid i Mr Hughes a'i gymrodyr ateb am y storm gymdeithasol enbyd yr ydym yn ei chanol. O safbwynt yr eglwysi mae hynny'n fater o foesoldeb elfennol ac o ofal bugeiliol dros y praidd."

Barn Cledwyn Hughes ydy nad busnes yr eglwys yw llefaru am dynged Cymru ond mewn ymateb fe ddywed R. Tudur Jones mai 'busnes cyntaf eglwysi yw bod yn eglwysi. Ond eu busnes hwy hefyd, nid busnes gweinidog y goron, yw diffinio beth mae hynny'n ei olygu.' Mae'r ddadl gyhoeddus yma gyda Cledwyn Hughes yn eithriadol bwysig yn fy nhyb i i ddeall meddwl gwleidyddol R. Tudur Jones fel gwleidydd Cristnogol yn arbennig felly ei ymateb a'i ddelio gyda'r Wladwriaeth Seisnig oblegid mae R. Tudur Jones yn dadlau'n glir a chroyw fan yma mai un o ddyletswyddau'r yr eglwys yw dal y wladwriaeth yn atebol: 'Ond pan fo hi [y wladwriaeth] yn dechrau ymagweddu fel petai'n ddwyfol neu pan fo'n gweithredu'n anghyflawn,' meddai R. Tudur Jones, 'yr adeg honno mae'n bryd i Gristnogion ymuno gyda'r dinasyddion oll i'w cheryddu.'

Diddorol!

Dylanwad (negyddol?) Martin Lloyd-Jones

I rywun fel fi sydd wedi fy magu yn y traddodiad efengylaidd does ond un Doctor sef Dr. Martin Lloyd-Jones. Ef oedd yr arwr mawr ac ef oedd y Moses a arweiniodd ei bobl drwy ddegawdau anodd ac unig yr Ugeinfed Ganrif. Fe, maen debyg, oedd y Piwritan olaf. Roedd ei ddylanwad ar y byd ceidwadol efengylaidd bron a bod yn absoliwt ac fe ddaeth y cyfan i ben yn 1966 pan alwodd ar bobl efengylaidd i 'ddod i benderfyniad' – y 'call to decision enwog' – a gwneud y safiad a gadael yr hen gyfundrefnau crefyddol a sefydlu eglwysi newydd diwygiedig. Er i lawer ei ddilyn gan gynnwys rhai Cymry Cymraeg a aeth ymlaen i sefydlu eglwysi newydd yn Aberystwyth, Bangor, Caerdydd, Caerfyrddin, Llangefni, Bae Colwyn, Waunfawr a Talsarnau, fe wnaeth llawer wrthod a hynny ar egwyddor. Yr enwocaf mwy na thebyg o bobl wrthododd ddilyn MLl-J oedd John Stott yr arweinydd efengylaidd mwyaf blaenllaw o fewn yr Anglicaniaid. Ar y noson lle galwodd MLl-J ar bobl efengylaidd i ddod i benderfyniad Stott oedd yn llywyddu – ar ôl i anerchiad MLl-J ddod i ben yn hytrach na chau y cyfarfod gyda gair o weddi fe aeth Stott ati i amlinellu ei wrthwynebiad pendant i'r safbwynt yr oedd MLl-J newydd ei amlinellu a dyna gychwyn rhwyg rhwng pobl efengylaidd sy'n parhau heddiw.



Yn anorfod pan fo rhwyg yn digwydd mae'r ddwy garfan yn pwyso ac yn edrych tuag at eu harweinydd am ysbrydoliaeth ac am arweiniad a chyngor ar bron a bod popeth a dyna, yn fy nhyb i, sydd i gyfri am ddylanwad rhyfedd, anghyffredin ac absoliwt MLl-J ar y byd efengylaidd ceidwadol. Fy niddordeb arbennig i yn MLl-J yw ei gyferbynnu gyda'r cawr arall o Gymro efengylaidd gydol yr Ugeinfed Ganrif sef R. Tudur Jones, gŵr sy'n destun i fy noethuriaeth. Y gwahaniaeth sylfaenol ac amlwg rhwng MLl-J ac RTJ yw eu ymwneud a'r sffêr gyhoeddus - ar un llaw roedd RTJ yn pledio achos Cymdeithas yr Iaith ac yn Is-Lywydd ar Blaid Cymru tra oedd MLl-J, ar y llaw arall, i bob pwrpas yn bietydd. Ac rydw i yn cytuno gyda Bobi Jones fod pietistiaeth yn ddim byd llai na heresi.

Ond a oedd MLl-J wir yn bietydd? Mi fyddai ei ddilynwyr ffyddlon yn gwadu fod eu dyn mawr nhw yn bietydd gan ddadlau mae'r oll oedd yn dweud oedd na ddylai'r gweinidog a'r offeiriad, oherwydd y fuchedd neilltuedig, ymhél a gwleidyddiaeth ond fod lle i'r Cristion ymhél. Tan neithiwr roeddwn ni'n ddigon bodlon gyda'r dehongliad yna, fodd bynnag wrth bori trwy'r cofiant i MLl-J gan Ian Murray (sydd, yn fy marn i, yn ymylu ar fod môr an-wrthrychol a chofiant enwog E. Pan Jones i Michael D. Jones!) neithiwr fe ddois ar draw tystiolaeth fod safbwynt MLl-J tuag at ddiwinyddiaeth gyhoeddus yn fwy gwahanol i safbwynt RTJ nag oeddwn ni wedi dychmygu/sylwi yn wreiddiol. Nid gwahaniaeth bach neu wahaniaeth pwyslais sydd rhwng safbwyntiau'r ddau yn fy nhyb i, maen wahaniaeth llawer mwy sylfaenol.

Yn 1980, ar ddiwedd gweinidogaeth MLl-J, pan holwyd iddo gan ohebydd i Christianity Today y cwestiwn 'what do you think Christianity ought to say to the economic situation today?' roedd ei ateb fel a ganlyn:

"I think the great message we must preach is God's judgment on men and on the world... The main function of politics, culture, and all these things is to restrain evil. They can never do an ultimately positive work."

Mae'r pwyslais yn y dyfyniad yn gwbl eglur, mewn cyd destun negyddol ac i negyddu pechod y mae MLl-J yn edrych ar bethau'r sffêr gyhoeddus ac nid mewn cyd destun cadarnhaol i foli a mawrygu'r Duw byw. Ag ystyried dylanwad bron a bod absoliwt MLl-J, oliaf tan yn ddiweddar iawn, ar yr eglwysi efengylaidd ceidwadol (sy'n cynnwys y rhai Cymraeg a nodwyd uchod) does dim syndod mod i wedi fy magu mewn hinsawdd Gristnogol oedd, ar y cyfan, yn bietistaidd ag eithrio lleisiau proffwydol, ac mewn gwirionedd unig, gwyr fel Bobi Jones ac R. Geraint Gruffydd.

Dr. Tudur a'i gefnogaeth i CYIG

Dyma ypdet bach am y gwaith ymchwil. Heddiw fe ddes i derfyn pori drwy un mlynedd ar hugain o bapurau Plaid Cymru, yr un mlynedd ar hugain oedd ac R. Tudur Jones yn eu golygu – Y Welsh Nation rhwng 1952 a 1962 a'r Ddraig Goch rhwng 1963 a 1973. Roedd y swmp gwaith iddo yn rhyfeddol yn enwedig wrth gofio fod y Welsh Nation yn bapur wythnosol dan ei olygyddiaeth am gyfnod. Fe ddaeth sawl peth diddorol i'r wyneb ond un o'r pethau mwyaf diddorol erbyn y diwedd oedd cefnogaeth gadarn ac agored Dr. Tudur i Gymdeithas yr Iaith. Dyma ddywedodd am y Gymdeithas yn 1972:

“Llyfryn gyda'r pwysicaf a gyhoeddwyd eleni yw MANIFFESTO CYMDEITHAS YR IAITH GYMRAEG wedi'i lunio gan Cynog Dafis. Bydd croeso cynnes iawn iddo ymhlith cenedlaetholwyr Cymru a bydd ei ddarllen yn lles i bawb sydd am ddeall beth sy'n digwydd yng Nghymru'r dyddiau hyn... Y peth sy'n drawiadol am y llyfryn yw gwarineb sylfaenol ei agwedd at Gymru a'i phroblemau.”

Roedd cefnogaeth Dr. Tudur i'r Gymdeithas a'i resymeg craff dros y gefnogaeth honno yn glyfar ac yn ddwfn iawn ac mae'n rhaid fod ei resymu a'i ddadlau wedi ennill llawer o barchedigion eraill draw i gefnogi'r Gymdeithas. Dyma ei eiriau eto:

“O ddarllen y maniffesto hwn; daw mor eglur â'r dydd mor gyfoethog a dwfn yw'r cymhellion sy'n ysgogi gweithgarwch Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Nid pobl yn ceisio datgymalu cymdeithas yng Nghymru mohonynt, ond pobl sy'n ceisio'i hadfer. Nid dymchwelwyr cyfraith a threfn mohonynt, ond pobl sy'n eirias tros amgenach cyfiawnder na'r un a weinyddir trwy gyfrwng cyfraith a llysoedd Lloegr. Nid barbariaid newydd mohonynt, ond amddiffynwyr y traddodiad gwâr yn ein plith.”

Tybed a oes gwers gan Dr. Tudur yn y dyfyniad yna i rai sy'n gweithredu yn ddi-ofal, yn eu cwrw hyd yn oed, a heb gymryd cyfrifoldeb yn ddiweddar dros ei gweithredoedd? Dim ond holi ydw i...

Cam nesaf yr ymchwil a'r hyn fydd yn fy nghadw yn brysur bron a bod tan yr Hydref maen siŵr fydd dychwelyd i'r archifdy a gweithio trwy bapurau Dr. Tudur a manylder yn arbennig ei ohebiaeth yn ymwneud a Phlaid Cymru a drafftiau o ysgrifau ac anerchiadau gwleidyddol ganddo yn ogystal a rhai diwinyddol sy'n cyflwyno ei rationale dros ei ymwnelo gwleidyddol fel Cristion. Fe wnes i annerch yn gyhoeddus am y tro cyntaf am yr ymchwil ddydd Sadwrn, dim byd mawr, dim ond cyfarfod i ddysgwyr dan nawdd Eglwys Efengylaidd Aberystwyth, wedi dweud hynny mi roedd yr Athro R. M. Jones a'r Athro R. Geraint Gruffydd yn bresennol felly doedd dim modd siarad ar fy nghyfer! Mae'r frwydr ymchwil yn parhau!

Codi tâl ar addolwyr yn 'steddfod: beth fyddai Dr. Tudur yn dweud?

Os ydych chi'n anorac Cristnogol fel fi mi fyddwch chi wedi clywed y newydd diweddar fod yr Eisteddfod wedi penderfynnu codi tâl ar bobl fydd am ymweld a maes yr Eisteddfod ar y Sul i fynychu'r gwasanaeth boreuol blynyddol. Mae'r arweinwyr Eglwysig, yn anad neb Aled Edwards (Cytun) a Geraint Tudur (Annibynwyr) wedi beirniadu'r penderfyniad yn hallt - mae'r stori lawn i'w darllen ar wefan y BBC fan yma.

Wrth i mi ddarllen y stori fe ddaeth i nghof i fod Dr. Tudur Jones wedi "gwrthod" cymryd rhan mewn gwasanaeth crefyddol oedd yn rhan o drefniadau'r Eisteddfod ym Mangor yn 1970. Dyma ddywedodd Dr. Tudur mewn llythyr at John Roberts, trefnydd yr Eisteddfod ar y pryd:

"Diolch yn fawr ichwi am eich llythyr... a'r gwahoddiad caredig i ymuno yn y gwasanaeth yn yr Eglwys Gadeiriol ar Mehefin 28ain.

Ofnaf na allaf dderbyn y gwahoddiad a hoffwn esbonio pam. Fel sefydliad cenedlaethol, ni ddylai'r Eisteddfod arddel unrhyw ffurf ar grefydd. Credaf fod egwyddor go bwysig i'n bywyd fel cenedl yn y fantol pan fo swyddfa a swyddogion yr Eisteddfod yn cymryd arnynt eu hunain drefnu gwasanaeth crefyddol y byddai llaweroedd o gefnogwyr yr Eisteddfod yn teimlo annifyrrwch ynglŷn a chymryd rhan ynddo. Y mae'r Eisteddfod at wasanaeth pawb pa un bynnag a ydynt yn Gristnogion ai peidio...

Peidiwch a cham-ddeall chwaith. Syniad hapus ddigon yw i'r Eglwys yng Nghymru neu i eglwysi Bangor drefnu oedfa mewn cysylltiad a'r cyhoeddi. A gweddus o beth yw i swyddogion yr Eisteddfod fod yn bresennol os ydynt yn Gristnogion. Peth pur wahanol yw i beirianwaith yr Eisteddfod gael ei ddefnyddio i drefnu oedfeuon o'r fath. Ni bu gennym grefydd sefydledig yng Nghymru ers hanner canrif union...

Gyda llaw, sylwaf eich bod ym mharagraff olaf eich llythyr yn gwahodd gweinidogion i “wisgo eu gynnau”. Oni fyddai hynny'n beth brawychus iawn? Onid diogelach fyddai iddynt wisgo eu gynau?"

Diddorol iawn ynte? Ac mae'n codi'r cwestiwn wrth gwrs, beth fyddai ymateb Dr. Tudur i'r hyn sydd ar y newyddion nawr am wasanaethau crefyddol yr Eisteddfod? Ar un llaw gellid gweld penderfyniad yr Eisteddfod i beidio rhoi "ffafr" i Gristnogion fel cam tuag at ddelfryd Dr. Tudur yn y llythyr uchod sef, yn y bon, na ddylid cysylltu unrhyw sefydliad cenedlaethol seciwlar ag un crefydd/eglwys benodol. Egwyddor absoliwt Dr. Tudur fod rhaid cadw lled-braich pendant rhwng gwladwriaeth ac eglwys sydd ar waith fan hyn wrth gwrs. Fyddai hi ddim yn deg i mi roi geiriau yn ei geg, nac yn dangos gwrthrychedd academaidd o'm rhan i , ond tybed beth fyddai gan Dr. Tudur i ddweud am yr helynt yma? Mae islais y llythyr uchod yn awgrymu na fyddai wedi cynhyrfu gymaint ag y mae Aled Edwards (Cytun) wedi ei wneud na chwaith Geraint Tudur - llais Annibynia heddiw. Diddorol yn wir.

Dim ond holi a phrocio diniwed yw fy mwriad!

Beth ddigwyddod i'r Memorial Hall?

Fe ddois ar draws rhywbeth tra diddorol yng nghasgliadau Dr. Tudur heddiw sef ffeil a ddynodwyd ar ei flaen "Memorial Hall Case – High Court." Gan nad oes cysylltiad i'r we yn archifdy Bangor ac ei bod hi yn bwrw cenllysg tu allan a finnau ddim am droedio draw i'r llyfyrgell i chwilota fe ddaeth y stori at ei gilydd yn ara deg wrth i mi weithio try'r dogfennau a'r llythyrau oedd yn y ffeil. Dyma'r stori.

Fe drodd 'The Union of Congregational Churches of England and Wales' i fod yn 'Congregational Church of England and Wales' yn 1967 oedd yn gam i ffwrdd o gynulleidfaoliaeth a cham tuag ag bresbyteriaeth. Y penllanw oedd i'r 'Presbyterian Church of England' a'r 'Congregational Church of England and Wales' uno yn 1972 a ffurfio'r 'United Reformed Church' (URC) a fyddai o hynny allan a threfniadaeth eglwysig bresbyteraidd. Gadawodd nifer o eglwysi cynulleidfaol yr 'Congregational Church of England and Wales' yn 1967 a mwy eto yn 1972 pan ffurfiwyd yr URC ac fe unwyd yr eglwysi yma gan ddau undeb oedd yn parhau i arddel gwerthoedd cynulleidfaol sef y 'Congregational Federation' a'r 'Evangelical fellowship of Congregational Churches' nid anhebyg, fe dybiaf, i'r Rebel Alliance yn Star Wars.

O 1972 ymlaen roedd y ddwy garfan, yr URC a'r cynulleifaolwyr “pur”, yn hawlio perchnogaeth o Memorial Hall, pencadlys a llyfrgell hanesyddol y cynulleidfaolwyr yn Llundain. Pan ddaeth y cyfan i'w fwcwl erbyn 1975 roedd gan Memorial Hall 17 o ymddiriedolwyr – 12 yn aelod o'r URC a 5 yn gynulleidfaolwyr "pur". Yn naturiol felly yr URC oedd a'r mwyafrif wrth hawlio perchogaeth a rheolaeth Memorial Hall. Ond roedd y cynulleidfaolwyr yn mynnu nad oedd hawl han y 12 oedd yn aelodau o'r URC fod yn ymddiriedolwyr bellach oherwydd nad oeddent yn gynulleidfaolwyr bellach ac yn hytrach yn aeodau o'r URC, eglwys oedd yn bresbyteraidd. Craidd dadl y cynulleidfaolwyr oedd fod cyfansoddiad Memorial Hall a luniwyd yn 1872 yn datgan fod rhaid i bob ymddiriedolwr ymddiswyddo pe peidia a bod yn gynulleidfaolwr. Fe aed a'r achos i'r uchel lys gyda, a dyma Obi One Konobi yn camu i'r llwyfan, R. Tudur Jones yn pwyso ar ddogfennau hanesyddol a'i ddawn yn esbonio egwyddorion cynulleidfaoliaeth yn dadlau achos y cynulleidfaolwyr "pur".

Pwy oedd yn fuddugol pan aeth yr achos i'r uchel lys? Wn i ddim! Ni nodwyn hynny o gwbl yn y ffeil ac ar ol ychydig bach o gwglo methais a chanfod yr ateb. Unrhywun yn gwybod? Mae'r hen adeilad bellach wedi ei ddymchwel, mae'r wefan yma yn honni iddi gael ei dymchwel mor gynnar a 1969 ond ni allaf i gredu fod hynny yn gywir oherwydd ni oedd yr achos gerbron yr uchel lys tan 1975 a beth oedd diben mynd i'r gyfraith dros adeilad nad oedd yn bodoli? Maen bosib iddi gael ei dymchwel yn 1979 ac nid 1969 sy'n awgrymu i'r URC ennill yr achos. Dwi'n disgwyl mlaen i ddarganfod sut ddaeth y stori i ben.

Archifau a Llawysgrifau R. Tudur Jones

Mi rydw i wedi cael y fraint a'r anrhydedd heddiw o gychwyn edrych trwy Archifau a Llawysgrifau R. Tudur Jones. Maen fraint anarferol felly y bo'r teulu wedi ymddiried yndda i anheilwng un felly i archwilio, chwynnu a dwyn maeth o'r casgliadau i'w rhannu gyda'r cyhoedd i ddechrau trwy gyfrwng fy nhraethawd doethuriaethol ac wedi hynny o bosib mewn llyfr?

Mae yna fynydd enfawr o stwff yn y casgliad. 27 o focsys mawr ac oddeutu 15 ffeil drwchus ymhob un ohonynt. Fe gymerodd hi ddiwrnod i mi sgimio trwy'r ffeil gyntaf yn y bocs cyntaf heddiw felly mi fydd hi'n cymryd rhai misoedd i mi weithio trwy'r casgliad cyflawn heb son am bwyso a mesur ac yna trosi'r wybodaeth i ryddiaeth ystyrlon.

Maen weddol amlwg fod R. Tudur Jones fel hanesydd wedi paratoi y casgliad gan wybod y byddai yna hanesydd arall maes o law yn troi at y casgliad oherwydd mae'r cyfan rwyf wedi gweld hyd yma wedi ei drefnu yn daclus ac wedi ei ffeilio yn ol thema'r testunau. Ffeil i'r llawysgrifau sy'n trin llenyddiaeth, ffeil arall i'r llawysgrifau sy'n trin testunau diwinyddol a ffeil arall yn cynnwys testunau gwleidyddol ayyb. Yn ogystal, maen amlwg fod Dr. Tudur wrth eu ffeilio cyn eu trosglwyddo i'r Archifdy wedi tarro golwg dros yr hen lawysgrifau ac wedi sgriblo gair o esboniad ar dop rhai llawysgrifau e.e. "Darn a luniwyd yn 1982 fel paratod i anerch Chweched Dosbarth Ysgol Morgan Llwyd." Ar un llawn maen reit pretentious ei fod wedi cymryd yn ganiataol y byddai ei archifau o werth hanesyddol rhyw ddydd; ar y llaw arall maen gymwynas arbennig i mi ac i'r cenedlaethau i ddod fydd am astudio Dr. Tudur a'i gyfnod. Un arall a wnaeth rywbeth tebyg wrth gwrs oedd Hywel Harris, pan sylwyddolodd y byddai hanes yn edrych arno fel ffigwr o bwys fe ddechreuodd gadw copi o bob llythyr anfonodd i eraill. Wrth gwrs nid bod yn pretentious oedd Harries na Dr. Tudur ond yn hytrach am i'w archifau nhw fod yn dyst nid o'i gwaith nhw ond yn hytrach yn dyst fod eu Duw wedi bod ar waith ar lwyfan hanes. Trosglwyddwyd yr archifau draw i'r Archifdy yn 1989, sef blwyddyn cau Coleg Bala-Bangor felly rwy'n cymryd mae'r rheidrwydd i dacluso a chlurio ei hen stydi/swyddfa yn y Coleg oedd yr ysbardun i Dr. Tudur roi trefn ar yr archifau a'i trosglwyddo nhw i gadw saff.

Wrth mod i'n mynd yn fy mlaen fe geisiaf rannu rhai o'r pethau mwy diddorol y dof ar eu traws.

Dyfyniadau gan R. Tudur Jones I

Dwi nol ym Mangor a nol a'm dannedd yn yr ymchwil. Ar hyn o bryd dwi'n darllen trwy rifynnau'r 50au o'r Welsh Nation a rhifynnau'r 60au o'r Ddraig Goch, sef papurau Plaid Cymru. R. Tudur Jones, testun fy noethuriaeth, oedd y golygydd yn ystod y ddau ddegawd yma. Dwi wedi codi sawl dyfyniad difyr o'r ysgrifau golygyddol felly dyma rannau rhai, maen debyg y byddaf yn rhannu tipyn dros yr wythnosau nesaf:

In brief, if the London Parliament sanctions the annexation of Tryweryn by the city of Liverpool, England will be as guilty of an act of international aggression as Germany was when she invaded Poland in 1939.
- R. Tudur Jones: Medi 29, 1956

Liberals have been talking about Home Rule for 80 years. They have had an excellent opportunity to achieve it, but it was conveniently forgotten in the years of power. It is too late to talk big now.
- R. Tudur Jones: Medi 22, 1956

A system where Wales and Scotland are in a permanent minority is not a democracy, it is tyranny. Politicians who are afraid to give the people of Wales the right to organise the life of their nation as they see best are obviously guilty men.
- R. Tudur Jones: Ionawr, 1955

Am gonscripsiwn yn y 50au:

The doctrine that we owe even our lives and the lives of our children to the State merely because it has been just towards us is to convert the State into a god, a thing to be worshiped. It is the essence of the Fascist doctrine of the Corporate State.
- R. Tudur Jones: Ionawr, 1956

J.E. Daniel a'r diffyg sylw iddo yn llyfr Richard Wyn Jones

Un beirniadaeth sydd gennyf o lyfr newydd Richard Wyn Jones ydy'r diffyg sylw i J.E. Daniel, sylwer fod fy meirniadaeth yn un reit bitw ac fy mod i ar y cyfan wedi fy mopio a'r gyfrol. Gan mod i wedi gwneud traethawd yn ddiweddar ar syniadaeth Daniel a bod Richard Wyn Jones ddim yn cyflwyno rhyw lawer am y gŵr dyma rannau rhai sylwadau amdano.

Ymunodd Daniel â'r Blaid Genedlaethol yn 1928 a daeth i chwarae rhan flaenllaw yn ei gweithgareddau o'r dechrau un - erbyn 1930 ef oedd is-Lywydd y Blaid. Er mai diwinydd oedd Daniel o ran ei waith beunyddiol nid oedd i'w genedlaetholdeb, ar y dechrau beth bynnag, rin arbennig Gristnogol fel y noda D. Densil Morgan:

"Os oedd ei ddwy weledigaeth, y diwinyddol a'r wleidyddol, weithiau'n gorgyffwrdd, roeddynt yn amlach na heb yn rhedeg ar wahân. Yn wahanol i Saunders Lewis, nid oedd goblygiadau pendant Gatholig, na rhai arbennig grefyddol ychwaith, i genedlaetholdeb Daniel ar y cychwyn."

Maes o law profodd hyn yn broblematig wrth iddo ddod dan feirniadaeth gwŷr dylanwadol a chraff megis W. J. Gruffydd. I Gruffydd yr oedd Daniel a llawer o bleidiwr eraill, ar gychwyn yr ail ryfel byd, wedi cael eu blaenoriaethau yn gwbl anghywir. Dywedodd Daniel mai dadl Gruffydd oedd 'fod rhyddfrydigrwydd a dyngarwch yn bethau pwysicach na hawl cenedl i'w rhyddid.' Oherwydd i Daniel ddyrchafu hawl y genedl, ail-ymosododd Gruffydd drwy honni fod Daniel yn hyrwyddo hawl cenedl uwchben rhyddfrydigrwydd a dyngarwch, ac felly’n rhannu’r un weledigaeth a Ffasgwyr Ewrop. Fel y noda D. Densil Morgan drachefn; 'o ddarllen llithoedd mynych Daniel ar genedlaetholdeb a chrefydd... nid oes mymryn o dystiolaeth iddo gael ei ddenu at ideoleg ffasgaeth.' Fe orfodwyd Daniel felly o ganlyniad i'r beirniadu fu arno ef a'r Blaid o dŷ Protestaniaid ymneilltuol i feddwl allan ei genedlaetholdeb o'r newydd a hynny o safbwynt arbennig Gristnogol-Galfinaidd.

Cyhoeddwyd ffrwyth ei fyfyrdod mwn perthynas a’i ddilema mewn ysgrif yn dwyn y teitl Gwaed y Teulu yn 1944. Yn arwyddocaol fe gychwynna'r ysgrif gydag adnod sef 'Efe a wnaeth o un gwaed bob cenedl o ddynion' (Actau xvii. 26a). Gweithreda'r adnod fel meingefn i'r ysgrif ar ei hyd ac yn safon i'r gwerthoedd o’i mewn. Noda Daniel ar ben yr ysgrif fod y syniad o 'hawl ddiamod y genedl hunanetholedig' wedi dod yn un o brif heresïau Ewrop. Mynnai Daniel fod y ffenomenon yma - ag Almaen y Natsïaid fel enghraifft berffaith - yn torri y gorchymyn cyntaf a'r pwysicaf, 'Na fydded i ti dduwiau eraill ger fy mron i.' Noda Daniel fod yn rhaid i bawb wrth sôn am ei ffyddlondeb at ei genedl 'ddangos yn eglur pa fodd yr ymgeidw rhag yr eilunaddoliaeth hon. Rhaid yw iddo ddangos lle'r genedl mewn trefn Gristnogol; rhaid iddo ddangos terfynau ei hawl.' Esbonia Daniel nad yw cyfyngu ar hawliau cenedl gyfystyr â gwadu iddi hawliau o gwbl. Yn y fan yma y mae'n amlwg ei fod yn feirniadol o’r iwtopwyr cymdeithasol wrth ddweud, 'rhyfedd mor barod ydynt, yn enw Cristnogaeth, i warafun i'r genedl yr hyn a gydnabuont i'r dosbarth, heb sylwi bod 'y ddynolryw' os yw'n ehangach na'r genedl, yn llawer mwy felly na'r dosbarth.'

Pwysleisia Daniel mai am genhedloedd y sonia'r Apostol ac 'nid am unigolion nac am wladwriaethau.' 'Nid cyfres o unigolion na chwaith sefydliadau a greodd Duw' meddai Daniel 'ond cenhedloedd.' Person cymdeithasol yw dyn o'i hanfod fel y'i darlinir yn y Beibl yn ôl Daniel ac un o'r cymdeithasau hynny y mae Duw wedi ei ddarparu i ddyn yw'r genedl. Y mae'r genedl, medd Daniel, 'fel y teulu y mae'n ehangiad ohono, yn rhan o ffrâm ddwyfol-ordeiniedig bywyd dyn.' Amrywiaeth mewn undod yw'r egwyddor fawr i Daniel, 'nid ewyllys Duw' meddai 'oedd bod dynolryw yn unffurf a diamrywiaeth.' Fodd bynnag pwysleisia Daniel fod cydnabod yr undod, hynny yw oll dan drefn ordeiniedig Duw, yr un mor bwysig â chydnabod yr amrywiaeth. 'Y mae'r unoliaeth na cheir mohoni ond ar draul amrywiaeth' meddai 'yn gymaint pechod yn erbyn Duw â'r amrywiaeth na fyn gydnabod undod.' Mae dehongliad Daniel o hanes Tŵr Babel yn eithriadol bwysig. I Daniel yn Genesis unarddeg ceir darlun o ddyn yn ceisio cadw ei 'hundod moel' ac yn ei bechadurusrwydd hunan-ganolog 'yn troi yn erbyn Duw gan wneuthur eilun ohoni ei hun.' I Daniel roedd gweithred Duw o ddymchwel Tŵr Babel yn ymgais ganddo i ddwyn y 'ddynolryw yn ôl at lwybr ei fwriad Ef.' Yn ragluniaethol drwy hanes fe gred Daniel fod Duw trwy ei sofraniaeth yn ail-adrodd y weithred hon, yr enghraifft a rydd yw sut y bu i 'unoliaeth bwdr' Rufain ddymchwel a rhoi ffordd i 'amrywiaeth gyfoethog' yr Oesau Canol.

Gyda Daniel yr hyn a'i gwnaeth y gymaint o genedlaetholwr oedd ei allu i roi Duw rhagor na'r genedl yn y canol a thrwy weld y genedl fel rhan o drefn ei Dduw roedd ganddo sel yn ei galon. Er bod Daniel wedi bod yn hirymarhous yn cysylltu ei ddehongliad o'r Duw pen-arglwyddiaethol gyda'i genedlaetholdeb tybiaf mai y reson d'etre yma, yn anad dim byd arall, a'i ysbardunodd yn y diwedd i gynnig dehongliad Cristnogol llawn a dwfn i'r cwestiwn o Gymru a chenedlaetholdeb. Afriad dweud mai gyda Daniel yr oedd cydymdeimlad R. Tudur Jones. Roedd ei lwyddiant, neu ddiffyg, gyda Saunders Lewis i werthu'r rhaglen wleidyddol honno i etholwyr Cymru yn stori gwbl wahanol wrth gwrs!

Tor-Cyfraith a Christnogaeth Ddiwygiedig

Mewn ymateb i fy mhostiad am garchariad Gwenno fe ofynodd ffrind i mi, Gethin Jones, sawl cwestiwn pryfoclyd am briodolrwydd gweithredu tor-cyfreithiol i Gristion. Dyma ymateb i'w gwestiynnau.

Mae'r cyfan yn dechrau gyda lle wyt ti'n rhoi terfyn ar Benarglwyddiaeth Crist. Yn ôl fy nehongliad i a'r traddodiad Calfinaidd does dim terfyn iddo.

Mae Gwladwriaethau ac Awdurdodau wedi eu neulltuo a'i penodi gan Dduw, ydyn. Ond dydy Duw heb roi siec wag iddyn nhw ac lle bod nhw yn fforeddu eu cyfrifoldeb o flaen Duw (a dwi'n cyfri cam-wahaniaethu ar sail hil ac iaith yn ffordd o ffordeddu cyfrifoldeb o flaen Duw) mae cyfrifoldeb gan Gristnogion lefau a gwrthwynebu yn erbyn yr awdurdodau - wrth gwrs fod yn wahaniaethau mynd i fodoli rhwng Cristnogion ar y tactegau gorau o wneud hyn.

Y brif ddadl sydd gan bobl yn erbyn torri Cyfraith Gwlad ydy Rhufeiniaid 13:1. Ystyr y gair Groeg yn yr adnod hon ydy 'ymostwng' nid 'ufuddhau'. Dyna pam mae'r polisi di-drais sydd gan Gymdethas yr Iaith mor bwysig - a hefyd yr egwyddor o dderbyn cyfrifoldeb am ein gweithredoedd / hanufudd-dod sifil. Rwyt yn cydnabod hawl y llywodraeth i dy gosbi am dy weithred, ac yn esbonio mai nid drwg-weithredu na hunan-les ydy dy fwriad, ond daioni a lles y gymdeithas a threfn ordeiniedig Duw. Rhaid bod yn onest ac yn agored ynglyn a'n gweithredoedd a'n cymhellion, a bod yn fodlon wynebu canlyniadau ein penderfyniadau.

Mae hyn wedi cael ei wneud gan Gristnogion ar hyd y canrifoedd - yn y ganrif ddiwetha gellir meddwl am Gristnogion wnaeth safiad yn erbyn 'hiliaeth' yn UDA, Hitler yn yr Almaen, 'apartheid' yn Ne Affrica etc. Cyfiawnder a lles cyffredinnol y gymdeithas a'r ddynoliaeth oedd y tu ol i'w safiad ar un lefel, ond yn ddyfnach na hynny yr ymwybyddiaeth fod Duw yn Dduw sydd yn erbyn pob anghyfiawnder.

Credaf fod y safbwynt yma o amau dilisrwydd gweithgaredd 'chwyldroadol' fel ffordd o ddyrchafu Crist a'i Deyrnas yn adlewyrchu dealltwriaeth o natur yr efengyl sy'n wahanol iawn i fy nehongliad i Bobi Jones, Dr Tudur Jones ac eraill. Mae'r traddodiad Calfinaidd yn pwysleisio y ffaith fod yr efengyl yn effeithio ar bob gwedd ar fywyd - y personol, y cymdeithasol, y gwleidyddol ... popeth! Mae Iesu ei hun yn dangos mai nid dim ond yr ochr "ysbrydol" / "grefyddol" i fywyd oedd yn bwysig

1. Rhaid i Gristion ymostwng i'r awdurdodau (Rhufeiniaid 13:1-5; 1 Pedr 2:13-14) Dyna pam mae'r egwyddor o dderbyn cyfrifoldeb am ein gweithredoedd mor bwysig. Ond noder mai 'ymostwng' ydy'r gair yn y Groeg, nid 'ufuddhau'. Dw i'n gallu anufuddhau mewn protest, ond derbyn cyfrifoldeb am fy ngweithred a thrwy hynny gydnabod hawl yr awdurdodau i'm cosbi i. (gw Pedr 2:19-22)

2. Dydy torcyfraith ac anufdd-dod sifil ddim yn rywbeth i ruthro iddo - rhaid defnyddio pob cyfrwng cyfansoddiadol posib i geisio sicrhau'r hyn sy'n iawn. Hefyd dw i'n credu y dylai pob anufudd-dod gael ei gadw o fewn ffiniau - h.y. yn weithred sumbolaidd sy'n tynnu sylw at anghyfiawnderau, a ble mae'r protestiwr yn derbyn cyfrifoldeb llawn am yr hyn mae'n ei wneud. Gweithred agored, ddi-drais.

3. Mae hanesion nifer o bobl yn yr Ysgrythur oedd yn anrhydeddu Duw trwy wrthod ufuddhau i'r awdurdodau:
a. Exodus 1:15-21 - roedd y bydwragedd Iddewig wedi cael gorchymyn gan Pharo i ladd pob plentyn gwryw (ond gw. adn17, 20 a 21)
b. Josua 2:1-6,15 - Rahab yn gwrthod trosglwyddo'r ysbiwyr i awdurdodau'r ddinas. Cuddiodd nhw, a'u helpu i ddianc (gw. Hebreaid 11:31)
c. Daniel 3:4-6, 12-30 - Shadrach, Mesach ac Abednego yn gwrthod addoli'r ddelw
ch. Daniel 6:6-22 - Daniel yn gwrthod ufuddhau i'r gorchymyn i beidio gweddio ar Dduw
d. Esther 5 - roedd hi'n anufudd i gyfraith y wlad pan aeth hi i mewn at y brenin(gw. Esther 4:9-11)
dd. Actau 4:15-20 a 5:27-29 - yr Apostolion yn gwrthod ufuddhau i orchymyn yr awdurdodau eu bod nhw i stopio pregethu'r efengyl

4. Mae'r cwestiwn yn codi yng ngolau'r Ysgrythyrau hyn "Pryd mae'n iawn i anufuddhau i'r awdurodau?" Yr ateb ydy pan mae gorchymynion a gweithredoedd yr awdurdodau yn groes i orchymynion ac ewyllys Duw (gw. Actau 5:29).

Mae 'iaith a diwylliant' yn ffitio i mewn i drefn Duw yn ol yr Ysgrythur. Mae lladd iaith a diwylliant, a phob gormes ac anghyfiawnder yn bechod. Ein lle ni ydy byw, a gweithredu, dros werthoedd y Deyrnas yn y presennol.

Dyna sut ydw i yn gweld hi - ydy mae'r safiad ar un ystyr yn un ymfflamychol ond wedi'r cyfan llawlryfr rhyddid ydy'r Beibl ac fe ddaeth Iesu a'i ddysgeidiaeth i ysgwyd y Byd pechadurus ym mhob ffordd - neges Iesu oedd yr un mwyaf chwyldroadol merioed oherwydd fe ddaeth i achub eneidiau ac hefyd i annog ei bobl i fod yn halen ac i daclo pechod y byd a'i ganlyniadau o ddifri. I mi, dydy gwlatgaredd ddiwylliannol ddim yn mynd i'r afael a'r broblem ddigon da.

Os oes baban mewn tŷ yn llosgi a bo'r drws yng nghlo rhaid torri'r drws i achub y baban - ffôl byddai aros i rywyn droi fynny gyda'r allwedd.

Pamffledi'r Piwritaniaid

Dwi ddim wedi sôn ar y blog am fy ngwaith ymchwil ers tro. Felly, gan wybod bod fy nhiwtor yn darllen y blog o dro i dro, dyma sôn am yr hyn dwi wedi bod yn darllen dros yr wythnosau diwethaf. Dwi, o'r diwedd, wedi gorffen cropian drwy gyfrolau sychion Thomas Richards a bellach wedi symud ymlaen i edrych beth sydd gan haneswyr eraill i ddweud am y cyfnod Piwritanaidd yn ogystal ac edrych ar weithiau'r Piwritaniaid eu hunain – ffynonellau gwreiddiol hynny yw. Gair am y rheini i ddechrau.

Roedd y Piwritaniaid yn deall yn iawn beth oedd grym y gair printiedig. Dyna oedd asgwrn cefn y symudiad i ddweud y gwir sef gallu y werin bobl i edrych ar yr ysgrythurau drostynt hwy eu hunain a dod i argyhoeddiadau yn annibynnol o unrhyw Offeiriad neu awdurdodau Eglwysig. Yng ngeiriau Christopher Hill;

...its exaltation of preaching and the study of the Bible was continually training consciences which would stand out against any attempt to regiment them or dictate to them. After their defeat in the 1590s the Puritan clergy put more emphasis on preaching, character-forming, morale-building, less on forms of church organization and discipline. In the long run they forged a better weapon, which in 1640 was too strong to be broken as it had been in the 1590s.

Yn ogystal ar Gair ei hun gwelodd y Piwritaniaid fod cyhoeddi tractiau yn fodd o ledu eu neges a'u cenhadaeth yn ogystal. Mae'r rhain ar gael, yr argraffiadau cyntaf, i'w darllen yn y Llyfrgell Genedlaethol heddiw. Ymysg y rhai dwi wedi eu darllen y mae: “Christ and Moses Excellency, or Sion and Sinai's Glory”, “'Saving Faith' set forth In Three Dialogues, or Conferences.. Whereunto is added Two Sermons One of them Preached before the Parliament the other Before the Lord Mayor of the City of London” a “Common-Prayer-Book No Divine Service” oll gan Vavasor Powell, a Vavasor, wrth gwrs, oedd testun traethawd D.Phil R. Tudur Jones.

Ar ddechrau'r llyfrau mae Vavasor Powell yn rhestru termai ac yn eu diffinio. Pam? Wel, mi dybiaf er mwyn apelio at y werin ac er mwyn addysgu'r werin. Mae prif gorff ei weithiau yn cymryd ffurf cwestiwn ac ateb – nid annhebyg i fformat llyfrau mwy diweddar Thomas Charles, Yr Hyfforddwr a Rhodd Mam. Unwaith eto, tybiaf fod y ffurf yma er mwyn gwneud y gwaith yn hygyrch i bobl cyffredin. Diddorol nodi hefyd fod Vavasor Powell yn troednodi popeth maen dweud gyda cyfeiriad Beiblaidd, bron fel petai yn bedantig am y peth. Yn amlwg yn bwysig iddo fod y ddysgeidiaeth maen gyflwyno yn ei lyfr yn ddysgeidiaeth ag iddo seiliau Beiblaidd.

Mae'r Beibl yn cael lle cwbwl ganolog yn athrawiaeth Vavasor Powell – dyma yn amlwg oedd ei arf yn erbyn ei wrthwynebwyr. Gan ei fod yn gwrthwynebu awdurdod y Pab (wrth reswm) ac awdurdod Eglwys Loegr roedd rhaid troi i rywle arall am awdurdod ac fe aeth, yn amlwg, i edrych ar yr ysgrythurau drosto ef ei hun ac felly roedd yn medru dadlau yn erbyn safbwyntiau an-Feiblaidd oedd yn codi yn ei ddydd. Dyma yn wir yw'r patrwm clasurol o Ddiwygio (Reformation), unigolion yn mynd i edrych eto ar y Gair trostynt hwy eu hunain gan oddiweddyd gau-pwysleisiau a gau-awdurdod yr Eglwys sefydledig a'i harweinwyr.

Dyma fi wedi rhoi pregeth i chi heb sylwi. Gair am y llyfrau eilradd (ond nid o ran safon) dwi wedi bod yn eu darllen rhywbryd eto!